English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

حکیم عمر خیام نیشابوری | نگاهی به معماري آرامگاه حکیم عمر خیام

رازهاي يك بنا: تاملي در معناي آرامجاي حكيم عمر خيام نيشابوري


برای مشاهده تصاویر بیشتر از آرامگاه حکیم عمر خیام نیشابوری اینجا را کلیک نمایید


اي كــــاش كــــه جـــاي آرميدن بودي
يــــا ايـــــن ره دور را رســــــيدن بودي
كاش از پس صدهزار سال از دل خاك
چـــــون سبزه اميــــــد بردميـدن بودي

 
تاريخ اولين بنايي كه بر آرامگاه خيام ساخته شده، نامشخص است، امّا اين بنا در قرن يازدهم هجري رو به ويراني نهاد. در همان تاريخ، بناي ديگري ساخته شد كه آن هم به مرور زمان از بين رفت، از سال 1313 شمسي،
مقبره‌اي مشتمل بر سكويي چهارگوش و ستون سنگي افراشته، ايجاد شد كه تا سال 1342 برپا بود و در آن سال، بناي فعلي به همت انجمن آثار ملي با الهام از افكار خيام، طراحي و ساخته شد. سازنده‌ي اين بناي چشم‌نواز، بديع و تاثيرگذار، «استاد مهندس هوشنگ سيحون» است.

اين بناي شكوهمند و خيره‌كننده، ظاهراً «تجسم شب كلاه از نماي بالا و كلاه عرفا و نيز شبيه به قطعه‌ي الماس تراش‌خورده و نيز جام وارونه است كه جام‌گونه مانندشدن بنا، بر اساس يكي از رباعيات
حكيم نيشابوري طراحي شده است.»
 

جامي است كه عقل آفرين ميزندش
صـد بوسه ز مهر بــــر جبين ميزندش
ايـــن كوزه‌گر دهر چنين جــــام لطيف
مي‌سازد و بـــاز بـــر زمين مي‌زندش
 

و نيز خيمه‌اي را مجسم مي‌كند به بلنداي 18 متر كه بر روي ده پايه نيز استوار است. بناي آرامگاه به صورت مشبك ساخته شده و بناي بيروني و داخلي آن با رباعياتي از خيام به صورت كاشي‌كاري معرق زينت يافته است كه تركيب و تلفيقي است از سنت و فن‌آوري و نيز هم‌آميزي شرق و غرب كه بيست رباعي از رباعيات آزادانديشانه و رندانه‌ي حكيم جهان‌پيماي نيشابور، انتخاب و بر جبهه‌ي خارجي ده‌ ترك لوزي شكل با خط نستعليق و با كاشي معرق نقش گرديده است.

اگر اين بنا را به صورت انگشتري تجسم كنيم، رباعيات فناناپذير و جاودانه‌ي خيام، چونان نگين درخشاني بر اطراف اين انگشتر، جلوه‌نمايي كرده است و رنگ فيروزه‌اي بنا، نماد نيشابور است و نيشابور خود شهر فيروزه، شهري با آسمان هميشه فيروزه‌اي و سپده‌دماني لاجوردي كه تمامي تاريخ اين سرزمين سراينده را در خود متجلي دارد. از نماي بالاي آرامگاه بنا، به ستاره‌اي مانند است كه خود اشاره اي آشنا به ستاره‌شناسي يا اخترشناسي حضرت حكيم دارد.

لوزي‌هاي پيرامون اين معماري شكوهمند هنري، رياضيات‌پ‍ژوهي حكيم نيشابور را به رخ مي‌كشد و يكي ديگر از جلوه‌هاي بصري بشيار چشم‌نواز و زيباي اين بناي كم‌نظير، منشورهاي نوري‌ست كه بر اثر تابش خورشيد از لابه لاي نقوش و اشكال مشخص هندسي ايجاد مي‌شود و انعكاس آن بر فضاي پيرامون آرامگاه، باز هم احاطه و تسلط بي‌نظير خيام حكيم را فرياد مي‌كند. با اين هم نكات ظريف و دقيق، ارزش والاي هنري اين اثر كه دقت بسيار زياد استاد مهندس هوشنگ سيحون را نمايان مي‌كند، بيش‌تر به چشم مي‌آيد.
 
از نكات قابل ذكر و توجه در اين بنا، آب‌نماها و حوضچه‌هايي‌ست كه در پيرامون آن و در شكلي مثلث‌گونه و خيمه‌وار، شانه به شانه‌ي هم، زيبا و چشم‌نواز ايستاده‌اند و تاكيدي دوباره بر كل اثر و پايه‌هاي آن كه از خيمه‌هايي مثلث‌گونه تشكيل شده‌اند، مي‌باشد. فضاهاي خالي اين بنا، لوزي‌هايي را به وجود آورده است كه لوزي‌هاي كامل و مستحكمي را كه رباعيات اديبانه و حكيمانه‌ي خيام در آن جا گرفته‌اند مقتدرتر نشان مي‌دهد و حتا گورگاه حضرت حكيم از نقوش هندسي مايه گرفته‌اند. حتا چراغ‌هاي اطراف اين بنا و نرده‌هاي اطراف آن، تمامي به نقوش هندسي كه رياضيات‌پژوهي حكيم نيشابور را يادآور و متذكّر مي‌شود، تعبيه، تهيه و نصب گرديده است.
 
همه چيز در اجتماعي پيوسته و مرتبط، بنايي جدّي، در عين حال هنرمندانه را نمايش مي‌دهد كه اين خود اشاراتي از شخصيت علمي و فرهنگي خود خيام نيز مي‌باشد. هيچ جزئي از اين بناي ديدني و به يادماندني، بر اساس احساسات و بي‌تكيه بر تعقل بنا نشده است، در پيوندي ارگانيك، منظم و ترجيع‌بندوار، بي‌كرانگي يك روح بي‌مرگ و بي‌فنا را فريادگونه احساس مي‌كنيم و نيز بي‌اعتباري دنياي فرسوده كه در رباعيات خيام بارها تكرار و تاييد شده و هم بي‌توجهي و بي‌ارزشي زخارف اين جهان گذرا در چشم و دل حكيم نيشابور به اين گونه نشان داده شده است كه گويي اين بنا، بيش‌تر به سمت و سوي ديگري گام برميدارد و سر در فضاي لايتناهي ديگري دارد و اين همه، چه سنجيده اجرا گرديده است.



منبع:
ناظر، حجت‌حسن، «رازهاي يك بنا؛ تأملي در معناي آرامجاي حكيم عمر خيام نيشابوري»، ماهنامه حافظ، ش 6، شهريور 1383، ص 51. به کوشش ققنوس شرق، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، اردیبهشت‌ماه 1390.

 

خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد