English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

حکیم عمر خیام نیشابوری | منابع خیام پژوهی

منابع این بخش، از کتاب "رباعیات خیام در منابع کهن" نوشته سید علی میرافضلی تکمیل شده است.

درباره «رباعیات خیام در منابع کهن»
نقل از وبلاگ آقای سید علی میر افضلی: http://amiralavi.persianblog.ir/post/136


بنا به درخواست ناشر کتاب، مرکز نشر دانشگاهی، چند خطی در معرفی کتاب رباعیات خیام در منابع کهن به فارسی نوشته ام که در پی می آید.


رباعیات خیام در منابع کهن
سید علی میرافضلی
تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1382
388 ص، (96 تصویر)
 

کتاب رباعیات خیام در منابع کهن در پنج بخش سامان یافته و هدف آن گردآوری رباعیات منسوب به خیام از منابع کهن پیش از قرن نهم هجری بوده است.

در بخش نخست، 28 مأخذ که در آنها 151 رباعی صراحتاً به اسم خیام نقل شده، جای گرفته است. قدیمترین مأخذ این بخش، رساله التنبیه امام فخر رازی (متوفی 606 ق) است.

در بخش دوم، 29 منبع معرفی شده که در آنها تعدادی از رباعیات منسوب به خیام بدون ذکر نام گوینده نقل شده است. سه فقره از منابع این بخش، سراج السّائرین احمد جام، رساله عینیه احمد غزالی و روح الارواح احمد سمعانی، در زمان حیات خیام و در حوزه خراسان نگارش یافته است. از مجموعه 57 مأخذ، 267 رباعی به دست می آید که با حذف رباعیات تکراری تعداد آنها به 164 رباعی می رسد.

در بخش سوم کتاب، توضیحات و یادداشتهایی در مورد رباعیات فراهم آمده درج شده است.

در بخش چهارم، فهرست رباعیات متن بر اساس حروف الفبای قوافی آنها درج شده و نویسنده، آنها را با پنج فقره از مجموعه های مدو‫ّ‌ن رباعیات منسوب به خیام مقایسه کرده است.

بخش پنجم کتاب به تصویر دست نویسهای مورد استفاده اختصاص دارد. در این بخش، 70 تصویر از 31  نسخه خطی که در آنها رباعیاتی از خیام نقل شده، گرد آمده است.

 

1- رساله التنبیه از امام فخر رازی (متوفی  پیش از 606 ق)

این رساله تا الآن کهن ترین منبعی است که در آن شعری فارسی به اسم خیام نقل شده است. تاریخ نگارش رساله معلوم نیست اما با توجه به سال درگذشت فخر رازی، کمتر از یک قرن با زمان حیات شاعر فاصله دارد.

این رساله با نام کامل (التنبیه علی بعض الاسرار المودعه فی بعض سور القران العظیم) توسط استاد مجتبی مینوی در یکی از کتابخانه های ترکیه کشف شد.

رباعی زیر به عنوان اولین رباعی ذکر شده با نام خیام حائز اهمیت است:


دارنده چو ترکیب طبایع آراست
باز از چه سبب فکندش اندر کم و کاست
گرخوب نیامد این صور عیب کراست؟
ور خوب آمد خرابی از بهر چراست؟



2- مرصاد العباد، نجم رازی، نگارش 620-618  ق.

نقل دو رباعی خیام در این کتاب، اگر چه از سر انکار و با طعن و تعریض بسیار صورت گرفته است اما با توجه به قدمت کتاب، آن را به یکی از مهم ترین کتاب ها در شناخت رباعیات اصیل خیام تبدیل کرده است.

نجم رازی به گواهی آثار و احوالش گرفتار تعصب مذهبی شدید بود و فلاسفه را دشمن می داشت و آنها را با زنادقه یکسان می شمرد. گواه این سخن تعریض سختی است که او در مقدمه کتاب مرصاد العباد به خیام روا داشته و او را سرگشته نابینا نامیده است!

او چنین نگاشته است: " بیچاره فلسفی و دهری طبایعی که از این هر دو مقام محرومند و سرگشته و گم گشته، تا یکی از فضلا که به نزد ایشان به فضل و حکمت و کیاست معروف و مشهور است و آن
عمر خیام است، از غایت حیرت در تیه ضلالت او را جنس این بیت ها می باید گفت و اظهار نابینایی کرد."

 
در دایره ای کآمدن و رفتن ماست
او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می نزند دمی در این معنی راست
کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست


و یا

دارنده چو ترکیب طبایع آراست
باز از چه قبل فکندش اندر کم و کاست
گر زشت آمد پس این صور عیب کراست
ور خوب آمد خرابی از بهر چراست


اولین کسی که این کتاب را جزو مآخذ رباعیات خیام برشمرده، والنتین ژوکوفسکی ایران شناس روس بود که در سال 1897 میلادی در یادنامه بارون ویکتور روزن مقاله ای به عنوان "عمر خیام و رباعیات سرگردان" منتشر ساخت.



3- الاقطاب القطبیه، عبدالقادر بن حمزه بن یاقوت اهری، 629 ق.

نام اصلی این کتاب ارجمند، البلغه فی الحکمه است که نسخه دستنویس آن درسال 1342 توسط محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار در نزد دکتر حسین مفتاح کشف شد.

البلغه متنی فلسفی مبتنی بر آرای شیخ اشراق است که به زبان عربی نگاشته شده است، مولف که اشراف و علاقه زیادی به ادبیات فارسی داشته، در ضمن مطالب کتاب شواهد بی شماری از اشعار شعرای قدیم ایرانی همچون سنایی و انوری و ظهیر فاریابی و از جمله دو رباعی از خیام  را به شرح زیر نقل کرده است:

ای با علمت جان و خرد هر دو زبون
از تو دو جهان پر و تو از هر دو برون
دلها همه آب گشت و جانها همه خون
تا چیست حقیقت از پس پرده چون

در جستن جام جم جهان پیمودم
روزی ننشستم و شبی نغنودم
زاستاد چو راز جام جم بشنودم
آن جام جهان نمای جم من بودم



4- تاریخ جهانگشای، عطا ملک جوینی، 658-650 ق.

یکی از متون مهم تاریخی به زبان فارسی در شرح ظهور چنگیزخان و ذکر تاریخ خوارزمشاهیان و حکام مغولی ایران است در 3 مجلد و درج یک رباعی با اسم خیام آن را با اهمیت ساخته است.

در بخشی از این کتاب که به احوال مرو و کیفیت واقعه آن می پردازد، مولف چنین روایت می کند که مغولان پس از قتل عام مرو:

به راه نیشابور شدند، هرکس که از صحرا روی باز پس نهاده بود و از مغولان در میان راه گریخته، می یافتند و میکشتند تا خلق بسیار برین جمله فروشد... و سیدعزالدین نسابه که از سادات کبار بود و به ورع و فضل مشهورو مذکور بوده است، درین حال با جمعی سیزده شبانه روز شمار کشتگان می کرد. آنچه ظاهر بوده است و معین، بیرون مقتولان در نقبها، سوراخها، رساتیق و بیابان ها، هزار هزار و سیصد هزار و کسری در احصا آمده و در این حالت رباعی عمر خیام که حسب حال بود بر زبان رانده است:


ترکیب پیاله ای که در هم پیوست
بشکستن آن روا نمیدارد مست
چندین سر وپای نازنین از سر و دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست؟

 
نخستین بار فردریخ روزن آلمانی در سال 1925 از وجود رباعی خیام در این کتاب خبر داده است. با توجه به اینکه وی در تالیف کتاب خود از مساعدت محمد قزوینی برخوردار بوده است، احتمال دارد این مآخذ هم از طریق قزوینی در اختیار او قرار گرفته باشد.
 
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد