English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

حکیم عمر خیام نیشابوری | هیات و نجوم

علم هيأت را نيز برخی از قدما از علوم رياضی شمرده‌اند؛ تنجيم (نجوم) و علم زيجات، از فروع علم هيأت می‌باشد که در اين‌باره هم خيّام، تأليف و فعاليت داشته است؛ هم‌چنين است در هواشناسی که از تقسيمات علم تنجيم می‌باشد.

پيرامون علم زيجات، خيّام به تهيّه‌ی
«زيج ملکشاهی» و نگارش رساله‌اي به‌ همين نام در اين باره پرداخت. همچنين در نجوم، عمر خيّام نیشابوری، علاوه بر سرپرستی رصدخانه ی اصفهان به مدّت هجده سال و نگارش کتاب پيرامون هواشناسی، به اصلاح تقويم ايرانی پرداخت که تا به امروز، به نام «تقويم جلالی» کاربرد داشته است. 

تقويم گرگوری در اواخر قرن شانزدهم ميلادی توسّط پاپ گرگوری سيزدهم تهيه شد که تاکنون هم نزد مسيحيان رايج است؛ پيش از اين تقويم ژوليوسی معمول بود که در سال 46 پيش از ميلاد و با همکاری ژوليوس سزار و منجم يونانی سوس جونز  سامان يافته بود.

تا زمان جلال الدوله ملکشاه سلجوقی، تقويم رايج ايرانيان، همان تقويم يزگردی بود. اساس اين گاهشماری بر دوازده ماه سی‌روزه به علاوه پنج روز ديگر بود که «خمسه مسترقه» و يا «اندرگاه» گفته می‌شد ولی از آن‌جا که در اين گاهشماری، کسر سال که عبارت است از 51/45:48: 5 ساعت، به حساب نيامده بود؛ هر چهار سال، يک روز، نوروز به عقب می‌افتاد و يا به عبارت ديگر، هر چهار سال، يک روز تقويم از حرکت زمين به پيش می‌افتاد.

بدين ترتيب در زمان ملکشاه سلجوقی، نوروز سال 467 هجری به 18 فروردين عقب افتاده بود پس به کوشش وزير کاردان، خواجه نظام الملک طوسی، جمعی که در اسامی ايشان اختلاف است گردآمدند تا به سرپرستی حکيم ابوالفتح خيّام نیشابوری به اصلاح تقويم ايرانی و مطابقت آن با «تقويم طبيعی» بپردازند که پس از گذشت چهار سال پايان گرفت و بدين ترتيب سال 471 هجری مبدأ تقويم جلالی شد.

در اين گاهشماری، شش ماه نخست سال، هر يک 31 روزه می‌باشد و پنج ماه ديگر، هر يک 30 روزه و ماه آخر، اسفند نيز 29 روز می‌باشد که هر چهار سال، يک سال کبيسه و اسفند 30 روزه می‌شود تا کسر سال نيز به حساب آمده باشد. البتّه طول سال، به درستی محاسبات امروزه بدست نيامده است از اين‌روز با گذشت 3770 سال از مبدأ تقويم جلالی يک روز در اين تقويم اشتباه رخ خواهد داد.

درباره‌ی هواشناسی نيز که از تقسيمات علم نجوم می‌باشد، خيّام، به تأليف رساله پرداخته است. در اين باره، خيّام به مانند ابوحاتم مظفّر اسفزاری که گويا از همکارانش در اصلاح حساب سال بوده است به نگارش کتاب پرداخته است. تأليف مظفر اسفزاری در اين باره «آثار علوی» نام دارد و از عمر خيّام،
«لوازم الامکنة».

خيّام در اين اثر به چگونگی پديد آمدن فصول و اختلاف هوای اقاليم پرداخته است.

همچنين خيّام، به درخواست سلطان محمّد بن ملکشاه سلجوقی به پيش‌بينی وضع هوا پرداخته است.

گفتنی است پس از مرگ جلال الدوله ملکشاه، قلمرو سلجوقيان، درگير جنگ‌های جانشینی شد پس به ناچار خيّام، سلجوقيان را ترک کرد تا آن‌که محمّد بن ملکشاه پس از برادرش –برکيارق- به سلطنت رسيد. با روی کار آمدن سلطان محمّد، چنانچه در مقاله‌ی سوم از «چهار مقاله» نظامی آمده است دوباره خيّام به دربار احضار شد تا پيش از عزيمت سلطان به نخجيرگاه به پيش‌بينی وضع هوا بپردازد.

 
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد