English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

حکیم عمر خیام نیشابوری | ریاضیات ، هندسه

عمر خيّام نیشابوری در هر چهار شعبه‌ی علم رياضی به پژوهش پرداخته است. بنا به تقسيم برخی قدما مانند بطلميوس، چهار شعبه‌ی علم رياضی عبارتست از حساب، هندسه، هيأت و موسيقی، که خيّام در هر يک پژوهش‌هايي چشم‌گير و مثال‌زدنی داشته است.

حساب و هندسه: برخی قدما، جبر را از فروع حساب و برخی ديگر به مانند خيّام، جبر را از فروع هندسه می‌دانند. اکنون به فهرست آثار خيّام در اين دو شعبه نظر کنیم :

1. «رسالة فی براهين علی مسائل الجبر و المقابلة»: خيّام نيشابوری، اين کتاب را بنا به درخواست ابوطاهر عبدالرّحمان ابن علک -(430- 484ق)، فقيه شافعی و قاضی‌القضات سمرقند- نگاشته است. روانشاد دکتر غلامحسين مصاحب (رياضيدان و پژوهشگر)، اين رساله را در کتاب حکيم عمر خيام، به عنوان عالم جبر با حواشی و مقدّمات، به چاپ رسانده است.

2. «رسالة فی قسمة ربع دايرة»: خيّام در اين رساله، به حلّ معادله درجه سوم با رسم قطوع مخروطی پرداخته است. اين رساله نيز به کوشش و اهتمام دکتر مصاحب و البّته با نام «رساله در تحليل يک مسئله» به چاپ رسيده است.

3. خیام نیشابوری در ضمن شرح پنج اصل اقليدس به انتقاد از اصل توازی در هندسه اقليدسی پرداخته است. خواجه نصير طوسی، آراء خيّام در اين‌باره را در کتاب خود
«الرسالة الشّافية عن الشّک فی الخطوط المتوازيه» دنبال کرده است که با مطالعه‌ی ساکری - هندسه‌دان ايتاليايي - با منطق بهتری دنبال شد تا سرانجام لباچفسکی، ريمان، گاوس و بوليای هندسه نااقليدسی را بنيان گذاردند.

4. «رسالة ميزان الحکم فی الاحتيال لمعرفة مقداری الذّهب و الفضّة فی جسم مرکّب منهما»: در شناخت نسبت ترکيب آميزه‌های طلا و نقره با وزن مخصوص. همچنين در اين باره، خيّام به ساخت ترازوی آبی مطلق پرداخته است که درباره‌ی کارکرد آن می‌توان به جلد ششم از دانشنامه جهان اسلام، مدخل ترازو، مراجعه کرد.

5. «قسطاس المستقيم»:خيّام ترازويي به همين نام ساخته بود که می‌توانست از يک حبّه تا يک هزار دينار يا يک هزار درهم را وزن کند (دانشنامه جهان اسلام، ج6/ ترازو) و اين رساله در شرح ساخت و شيوه‌ی استفاده از آن ترازو می‌باشد. گفتنی است که ابوحاتم مظفّر اسفزاری و ابوالفتح عبدالرّحمان خازنی -از دانشمندان معاصر خيّام- نيز به ساخت ترازوهايي پرداخته‌اند.

6. دو رساله‌ی ديگر به نام‌های
«مشکلات الحساب» و «رساله در صحّت طرق هندی برای استخراج جذر و کعب» که تنها نامی از اين دو، به دست آمده است.

اگر چه حکيم خيّام نيشابوری، در ديگر تقسيمات علم رياضی و حتّی در فلسفه و ادب، آثار ارزنده‌ايي را به انجام رساند امّا فضيلت خيّام، در جبر وی می‌باشد چرا که در اين حوزه، خيّام به نخستين‌های چشمگيری دست يازيده است. خيّام اگرچه در هندسه نيز پيشتازی هايي داشته است چنان‌چه او را پيشگام هندسه‌ی نااقليدسی و هندسه ی تحليلی می‌خوانند اما بنا به داده‌هايي که در دست داريم، فضيلت خيّام در اهميّت آثار جبری وی می‌باشد.

در حوزه‌ی علم جبر، خيّام، نخستين کسی است که دريافت معادلات درجه‌ سوّم دارای دو ريشه می‌باشد و بدين ترتيب يکی از نخستين اصول جبر را دريافت و همچنين نخستين کسی است که با رسم اشکال هندسی، به حلّ معادلات درجه دوم و سوم پرداخت؛ علاوه بر اين، وی برای نخستين بار، معادلات درجه اول، دوّم و سوم را طبقه‌بندی کرد.

همچنين خيّام، در کشف قانون بسط ضريب دو جمله‌ای پيشگام پاسکال و نيوتن می‌باشد. و خلاصه بنا به گفته‌ی پژوهشگران، از جمله پژوهنده‌ی کم‌نظير تاريخ علم، جورج سارتن در کتاب «مقدّمه بر تاريخ علم»، رساله‌ی خيّام در علم جبر، از برجسته‌ترين و چه بسا برجسته‌ترين آثار رياضی در قرون وسطا می‌باشد.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد