English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

حکیم عمر خیام نیشابوری | تحلیل شخصیت خیام

تحلیل شخصیت خیام
محمدتقی جعفری، انتشارات کیهان، چاپ چهارم، 1375، (چاپ اول، 1364)، قطع: وزیری، 365 صفحه.
چاپ اول این کتاب در سال 1355 انجام یافته و پس از تجدیدنظر در سال 1364 چاپ شده است.


1. مضامین اصلی
 
1-1. مقدمه‌ای بر تحلیل شخصیت فلسفی، علمی، مذهبی و ادبی عمربن ابراهیم خیامی با تأکید بر این مطلب که خیام پژوهان در تحقیقات خود بیشتر به بعد علمی به ویژه ریاضی خیام توجه کرده‌اند و از توجه به بعد فلسفی و مذهبی او چشم پوشیده اند. ارائه‌ی گزارشی خلاصه از چگونگی شیوه‌ی بررسی و ارزیابی فلسفی و علمی و احساسات ادبی رباعیات منسوب به عمر خیامی در این کتاب و بیان عقاید و احتمالاتی که می‌توان درباره‌ی عمربن ابراهیم خیامی در نظر گرفت. «خلاصه اگر تحقیقات لازم و کافی اثبات کند که عمربن ابراهیم خیامی، فیلسوف و دانشمند ریاضی دان که عقاید مذهبی و رفتار عالی داشته است، غیر از آن خیامی ست که رباعیاتی در پوچی و لذت پرستی و بی اساس بودن هستی سروده است، یا این‌که با تکیه به دلایل اطمینان بخش اثبات شود که رباعیات پوچ گرایی را شعرایی دیگر سروده اند و آن چه از عمربن ابراهیم خیامی ست، مقداری رباعیات در بی وفایی دنیا و ... است، معمایی وجود ندارد و اگر فرض کنیم شخصیت مورد تحقیق، همان عمربن ابراهیم، فیلسوف و دانشمند ریاضی دان است که رباعیات پوچ گرایی و لذت پرستی و بی اساس بودن هستی را گفته است، مسأله‌ای لاینحل درباره‌ی این شخصیت به وجود خواهد آمد» (صص1-9).

1-2. فصلی زیر عنوان «شخصیتی پیچیده در برابر محققان و داوران قرون و اعصار»، بررسی علل اختلاف برداشت ها و استنتاجاتی که درباره‌ی خیام پدید آمده است.
افزون بر تأثیرگذاری محیط و فرهنگ حاکم بر جامعه بر نگرش پژوهش گران، برخی از عوامل اختصاصی نیز بر نگرش او اثر گذارند که برخی از آن‌ها عبارتند از :


الف. از آن جا که شخصیت‌های برجسته‌ی تاریخی، الگو و معیار قرار می‌گیرند، هر محقق می کوشد شخصیت مورد تفسیر را به عنوان موید نظرات خود توجیه کند.

ب. نگرش شخصیتی و فردی پژوهش گر و چگونگی برداشت و تفکرش در تحلیل متن تأثیرگذار است.

ج. پژوهشگر هنگام بررسی و تفسیر شخصیت دیگران، همواره از شیوه‌ی مقایسه‌ی دیگران با خود بهره می‌گیرد.

د. تقلید و پیروی صریح و غیرصریح از شخصیت‌های بزرگ در انسان شناسی و جهان شناسی (صص10-18).


1-3. فصلی زیر عنوان «خصوصیتی در تحلیل و تفسیر شخصیت عمر خیامی»؛ بررسی و تأکید بر این مطلب که به رغم پندار و باور بسیاری از مردم عامه برخی اشخاص مانند ابوعلی سینا، مولوی و ... و ارسطو و افلاطون می‌توانند ابعاد علمی و فلسفی خود را با ابعاد دیگر خویش مانند شهود و اخلاق و حکمت و مذهب و ادب و عرفان سازگار سازند (صص19-25).

1-4. بررسی این موضوع که آیا شخصیت عمربن ابراهیم خیامی، از همه‌ی ابعاد هشت­گانه ی یاد شده (علمی، فلسفی، شهودی، اخلاقی، حکمت، مذهب، ادب، عرفان) برخوردار است؟ «دید علمی،... با در نظر گرفتن همه‌ی شرایط زمانی و محیطی در حد عالی بوده است. دید فلسفی خیامی نیز در درجه‌ای عالی بوده است... دید شهودی ... در مبانی علمی و در بینش­های فلسفی وی دیده نمی‌شود ... بعد اخلاقی، منابع موجودی که از خیام در دسترس است، اخلاق والایی نشان نمی‌دهد... (بعد حکمی) ... با توجه به این تعریف ها (تعریف حکمت و فلسفه) فلسفه گرایی خیام بیش از حکمت گرایی وی بوده است... بعد ادبی شخصیت خیامی با توجه به اطلاعاتی که درباره‌ی ادبیات عرب اظهار کرده... آشنایی قابل توجهی با ادبیات عرب داشته و با توجه به رباعیات او، هنر شعری او در ادبیات فارسی در حد قابل توجهی ست ... (بعد عرفانی) ... در کتب فلسفی خیامی، حالت عرفان دیده نشده، ولی در بعضی رباعیات منسوب به او که بسیار نادر است، گاهی مضمون عرفانی دیده می‌شود. (بعد مذهبی)، (با توجه به مطالب خیام در آثار فلسفی اش و مقدار کمی از رباعیاتش) می‌بایست مردی مذهبی بوده باشد» (صص26-31).

1-5. بررسی «لقب امام برای خیامی»؛ برشمردن اسناد و منابعی که لقب «امام» ، «حجه الحق» را بکار برده‌اند و تأکید بر این مطلب که در اسلام، هرگز برای یک فیلسوف محض، با داشتن بعد شاعری پوچ گرا کلمه‌ی امام را به کار نمی‌برند و به فرض درست بودن انتساب رباعیات پوچ گرایانه به خیام، القاب امام و ... تعارفاتی بی اساس است و یا تقلید از تملق گویانی ست که ما آنان را نمی‌شناسیم (صص32-37).

1-6. فصلی زیرعنوان «آیا خیامی زیر تأثیر ابوالعلای معری قرار گرفته است؟»، بر شمردن برخی از ویژگی‌های شخصیت ابوالعلای معری و بررسی برخی از تناقضات صریح در تفکرات او و رسیدن به این نتیجه که «خیامی به جنبه‌های ادبی تفکرات ابوالعلا ... علاقه داشته است ... نه محتوای پوچ گرایی (آن ها)» (صص38-57).

1-7 توضیح درباره‌ دیدگاه فلسفی خیام و تأکید بر بزرگی نام خیام در تفکرات فلسفی و علمی. بررسی نگرش فلسفی او با توجه به آثار فلسفی اش، برخی از این موارد عبارتند از:

 
- وجود خداوند احتیاج به علت ندارد. (بهره‌گیری از مطالبی که خیام در رساله ی کون و تکلیف گفته است، گفتنی ست نگارنده در این بخش متن عربی آثار خیام را به همراه ترجمه‌ی آن‌ها ذکر کرده است.)
- موجودات عالم هستی واقعیت دارند.
- جریان فیض وجود از خداوند بر موجودات.
- تقدم در خلقت به ملاک اشرفیت است، یعنی موجود اشرف در خلقت تقدم به دیگر موجودات دارد.
- تضادی که منشأ بروز عدم و شر است مخلوق بالذات الهی نیست.
- تکلیف، دستور صادر از خداوند متعال است برای تحریک انسان‌ها در جهت کمالات.
- ضرورت بعثت انبیا و بیان صفات آن.
- سه منفعت بسیار با اهمیت اوامر و نواهی الهی و نبوی (صص58-84).

برای دریافت کامل مطلب اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد