English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

رباعی خیام در تاریخ وصاف

رباعی خیام در تاریخ وصاف
سید علی میرافضلی

چاپ عکسی جلد چهارم تاریخ وصاف موسوم به تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار اثر شرف الدین عبدلله شیرازی (تهران، 1388) فرصت مغتنمی فراهم کرد تا چند و چون درج رباعی خیام را در این اثر تاریخی وا رسم. پیش از این در کتاب رباعیات خیام در منابع کهن (ص 63 ـ 65)، یک رباعی خیام را از این اثر نقل و سوابق آن را باز نموده بودم. ماخذ من در آن کتاب، دستنویس شمارۀ 4093 کتابخانۀ ملک بود که در سال 857 ق (حدود 145 سال بعد از تألیف کتاب) کتابت شده است و به نسخۀ چاپی آن که به سال 1269 هجری در بمبئی نشر یافته بود نیز مراجعه داشتم. اینک، چاپ عکسی نسخه ای که به قلم مؤلف در سال 711 ق کتابت شده است، باعث اطمینان خاطر محققان خواهد بود و امکان مقایسه تحولات یک متن را در سیر تاریخی آن به خوبی میسر می کند.

یکی از منابع کهن رباعیات خیام، تاریخ جهانگشای اثر عطاملک جوینی تاریخ نگار معروف دوره مغول است. جوینی در بیان «احوال مرو و کیفیت واقعۀ آن»، و شرح حمله مغول به شهر نیشابور ــ زادگاه خیام ــ و قتل و کشتار مردم آن سامان، به رباعی ای از خیام استناد کرده است:

«
سید عزالدین نسابه که از سادات کبار بود، درین حال با جمعی سیزده شباروز شمار کشتگان می کرد. آنچه ظاهر بوده است و معین، بیرون مقتولان در نقبها وسوراخها و رساتیق و بیابانها، هزار هزار و سیصد هزار و کسری در احصا آمده و در این حالت، رباعی عمر خیام که حسب حال بود، بر زبان رانده است:


تـرکیب پیـالـه ای که در هـم پـیـوست
بـشـکـستـن آن روا نـمـی دارد مـسـت
چنـدین سـر و پـای نازنین از سر دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست


ج 1، ص (128)
این حکایت تقریبا با همین کیفیت در تعدادی از متون تاریخی مثل حبیب السیر و روضه الصفا (ج 8، ص 3875) و جامع مفیدی (ج 3، ص 824) نقل شده و همین رباعی خیام نیز ضمیمۀ داستان است. وصاف الحضره مؤلف تاریخ وصاف نیز این حکایت را در جلد چهارم کتاب خود نقل کرده است. چندی پیش دوست عزیز آقای فیروزبخش یادآور شد رباعی مندرج در چاپ عکسی تاریخ وصاف با آنچه در نسخه چاپی هست، متفاوت است. چون کتاب را به مطالعه گرفتم، متوجه شدم شرف الدین شیرازی، با اینکه در نقل حکایت حملۀ مغول به مرو، وامدار عطاملک جوینی بوده، در نقل رباعی خیام، ابتکاری از خود به خرج داده و یک رباعی دیگر خیام را جایگزین رباعی منقول در تاریخ جهانگشای کرده است:

«
چنین گویند ــ والعهده علی الراوی ــ که سید عزالدین نسابه با جمعی اکابر مرو، سیزده شبانروز کشتگان را تعداد می کرد. آنچ معین بودند، بیرون مقتولان در اجواف مغارات و اشداق صحاری، هزار هزار و سیصد هزار و کسری برآمد و دوبیتی عمر خیام طناب خیمه استدلال و شقه بارگاه معنی گشت:


دارنــده چـو تـرکـیـب طـبـایــع آراسـت
باز ازچه فکندش این چنین در کم و کاست
گر خـوب نیـامـد این بـنـا، عیـب کـراست
ور خـوب آمـد، خـرابـی از بـهـر چـراسـت


ص 547))
آنچه مسلم است آن است که در جمیع نسخه های کهن تاریخ جهانگشای که ده تا بیست سال قبل از زمان تحریر تاریخ وصاف کتابت شده اند (نک: رباعیات خیام در منابع کهن، ص 36 ـ 37)، رباعی خیام همان است که آوردیم. بنابراین، در اینکه رباعی مد نظر مؤلف تاریخ جهانگشای متفاوت بوده با آنچه وصاف نقل کرده است، تردید نداریم. با توجه به اینکه متن مورد استفاده ما، ریختۀ قلم خود مؤلف تاریخ وصاف است، سؤال ما این است که آیا مؤلف تاریخ وصاف خودش بعدا رباعی متن را با مأخذ اولیه تطبیق و آن را تغییر داده است، یا آنکه کاتبان این کتاب، به سابقۀ آشنایی ذهنی با تاریخ جهانگشای، در متن تاریخ وصاف دست برده اند و رباعی اصلی را جایگزین رباعی مختار مؤلف کرده اند؟ برای این سؤال عجالتا جوابی نداریم.

یکی از کهن ترین منابعی که رباعی دوم خیام را نقل کرده، مرصاد العباد شیخ نجم الدین رازی است (ص 31). با توجه به آشنایی وصاف با کتاب مذکور و نقل رباعی نجم رازی در تاریخ وصاف (ص 541)، به احتمال بسیار وی رباعی خیام را از این مأخذ برگرفته است. این دو رباعی خیام، از لحاظ مضمون و نحوه استدلال بسیار به هم شباهت دارند، جز آنکه رباعی تاریخ جهانگشای از لطافت و قدرت عاطفی بیشتری برخوردار است و رباعی اریخ وصاف، زبان متکلف تری دارد و می توان گفت با نثر فنی وصاف متناسب تر افتاده است.


منابع:
تاریخ جهانگشای، عطاملک جوینی، به اهتمام محمد قزوینی، لیدن، 1911 ـ 1937 م.
تاریخ روضه الصفا، میر خواند، به تصحیح جمشید کیان فر، تهران، 1380ش.
تجزیه الأمصار و تزجیه الأعصار (تاریخ وصاف)، شرف الدین عبدلله شیرازی، نسخه برگردان جلد چهارم کتاب، به خط مؤلف در 711 ق، به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار، نادر مطلبی کاشانی، تهران، 1388ش.
جامع مفیدی، محمد مفید مستوفی بافقی، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1385ش.
رباعیات خیام در منابع کهن، سید علی میرافضلی، تهران، 1382ش.
مرصاد العباد من المبدء الی المعاد، نجم رازی، به اهتمام محمد امین ریاحی، تهران، چاپ سوم، 1366ش.

 
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد