English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

رئيس فرهنگستان علوم ايران: خيام نگاه فيلسوفانه به عالم دارد

نویسنده: زهرا سلیمانی

خيام را بايد فيلسوف رياضيدان و شاعر برجسته و بي همتاي مشرق زمين دانست که جهان بيني و تفکرش مايه خرد ورزي متفکران بسياري در سراسر عالم است. او در تمامي آثارش و با تمامي احساسش، سعي بر اين دارد که خود آگاهي را در انسان تقويت کند. خيام با روشنگري انديشمندانه خويش، رندانه، به نفي وسيله قرار دادن انسان در جهت اشاعه افکار ارتجاعي مذهبي مي پردازد. او انسان را به درک علت وجودي خود،بازيافتن خود و سيطره منطق و عقل بر زندگي، فرا مي خواند.

اما چگونگي فهم تفکر خيام از طريق رباعياتش نه کار هر کس و هر متفکري است; اين فهم، درک وسيع و قدرتمندي را طلب مي کند، از اين رو براي پرسش از چرايي تفکرات اين شاعر در روز بزرگداشت او به سراغ يکي از متفکران ايراني، دکتر "رضا داوري اردکاني" استاد فلسفه و رئيس فرهنگستان علوم ايران  رفتم تا در گفت وگويي کوتاه برداشت هاي متفاوت از تفکرات اين شاعر فيلسوف را بررسي کنيم. اين گفت و گو را با هم مي خوانيم:


از تفکر در اشعار خيام بگوييد و اين که نگاه او به عالم چگونه بوده است؟

چيزي که معمولا تصور مي شود چه در انديشه مخالفان چه موافقان خيام اين است که اکثرا ميان زبان علم و شعر را اشتباه مي کنند چرا که خيام از جامع ترين دانشمندان است. او دانشمند، منجم، مورخ، پزشک، فيلسوف و شاعر است.

او فقط رباعي گفته و اين مهم است چون ديگر شاعران در کنار رباعي، غزل و سبک هاي ديگر نيز کار کرده اند او در واقع عالم خود را بيان کرده و از احوال خود گفته است. او به زبان حال حرف زده و ما بايد بين زبان حال و قال تفاوت بگذاريم و اينکه گاهي از اشعار خيام برداشت نهيليسم انگارانه يا لاابالي گري متوجه مي شوند به اين معنا است که آنها در اين اشعار خوب تفکر نکرده اند. سوال من اين است که آيا يک دين دار نبايد به مساله قضا و قدر فکر کند و راجع به آن بحث کند؟ در واقع شعر هاي او يک نزاع  دردمندانه با متکلم است. مرحوم استاد محمد تقي جعفري شکايت مي کند و اين قطعه از شعر را که مي گويد:

يک چند ز کودکي به استاد شديم
يک چند به استادي خود شاد شديم
پايان سخن بشنو که ما را چه رسيد
از خاک در آمديم و بر باد شديم

او مي گويد چرا خيام بايد بگويد  ما که از خاک برآمده ايم بر باد شده ايم و اين تفکر را نمي پسنديد ولي بايد گفت آنچه بر باد مي رود عقلانيت ما است و اگر به زبان شاعر خوب دقيق شويم مي بينيم که يک نگاه علمي و فيلسوفانه به عالم دارد و ما حتي نگاه علمي او را در نوروزنامه اي هم که سروده مي توانيم ببينيم که هم تاريخي است هم نجومي اما وجه قالب خيام شاعري او است. خيام هم فيلسوف است و هم شاعر که به اعتقاد من اين دو در خيام يکي است.

در جايي مي گويد:

خيام که خيمه هاي حکمت مي دوخت
در کوزه غم فتاد و ناگاه بسوخت
مقراض اجل طناب عمرش ببريد
دلال قضا به رايگانش بفروخت

خيام شاعري است که خيمه هاي حکمت را مي دوخته و در اشعارش به جهان بشري به ديده عبرت مي نگرد و به آن بها نمي داده. در رباعيات خيام وجود بشر مطرح مي شود و او معماي وجود آدمي را مي گشايد  که گاهي هم ما از باز شدن اين معما ها خوشمان نمي آيد.


آيا مرگ آگاهي در اشعار خيام وجود دارد؟

بله او هم مانند ديگر شاعران بزرگ مرگ آگاهي و انسان را محفوف به عدم مي داند. او مرگ را چيز جدايي از انسان نمي داند بلکه بشر را در يگانگي با مرگ مي بيند.
بعضي خيام را هيچ انگار مي دانند و اشعار او را در وصف پوچي به حساب مي آورند آيا چنين ديدي درست است؟

بنده اصلا همچين ديدي که خيام هيچ انگار است را قبول ندارم، شاعر هيچگاه هيچ انگار نيست شاعر تعقلات و آزادگي را وصف مي کند و متفکر است و البته فيلسوف.


آيا رندي گري را همچون حافظ براي سعدي هم مي توان وصف کرد؟

خيام نيز رند بوده اما اينجا جاي توضيح دارد که رندي را به معناي اجتماعيش نبايد تلقي کرد. رند را همان گونه که حافظ وصف مي کند درجه اي است فرا تر از زاهدي چرا که زاهد غرور دارد و اين غرور نمي گذارد که زاهد راه به جايي ببرد. با اين توصيف از رندي گري بايد بگويم که خيام هم رند بوده.

تاثيرات خيام بر شاعران بعد از او چگونه است؟

تاثيرات خيام بر ديگر شاعران مساله عظيمي است که بايد تحقيق و بررسي شود و اکنون که من بخواهم راجع به آن بگويم و نقد کنم کاري دشوار است اما به اين صورت است که در شعر تقليد وجود ندارد بلکه ما در شاعران هم کلامي را مي بينيم و در واقع شاعران با هم همکلام مي شوند و اينکه گاهي اشعار مشابه  يا هم معني مي بينيم به خاطر هم کلامي بين شعرا است اما بيان اينکه  تاثير و تاثر آنها از همديگر چقدر است بسيار سخت است.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد