English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

رباعی خیام در تاریخ وصّاف

نویسنده: سید علی میر افضلی
منبع:‌ گزارش میراث، سال چهارم، شماره 40: مرداد و شهريور 1389، ص  29-30
 
چاپ عکسی جلد چهارم تاریخ وصّاف موسوم به تجزیة الأمصار و تزجیة الأعصار اثر شرف الدین عبدالله شیرازی (تهران، 1388) فرصت مغتنمی فراهم کرد تا چند و چون درج رباعی خیام را در این اثر تاریخی وا رسم. پیش ازین در کتاب رباعیات خیام در منابع کهن (ص 63 ـ 65)، یک رباعی خیام را ازین اثر نقل و سوابق آن را باز نموده بودم. مأخذ من در آن کتاب، دستنویس شماره 4093 کتابخانه ملک بود که در سال 857 ق (حدود 145 سال بعد از تألیف کتاب) کتابت شده است و به نسخه چاپی آن که به سال 1269 هجری در بمبئی نشر یافته بود نیز مراجعه داشتم. اینک، چاپ عکسی نسخه‌ای که به قلم مؤلف در سال 711 ق کتابت شده است، باعث اطمینان خاطر محققان خواهد بود و امکان مقایسه تحولات یک متن را در سیر تاریخی آن به‌خوبی میّسر می‌کند.
 
یکی از منابع کهن رباعیات خیام، تاریخ جهانگشای اثر عطا ملک جوینی تاریخ‌نگار معروف دوره مغول است. جوینی در بیان «احوال مرو و کیفیت واقعه آن»، و شرح حمله مغول به شهر نیشابور ـ زادگاه خیام ـ و قتل و کشتار مردم آن سامان، به رباعیی از خیام استناد کرده است:
 
«سید عزالدین نسّابه که از سادات کبار بود، درین حال با جمعی سیزده شباروز شمار کشتگان می‌کرد. آنچه ظاهر بوده است و معین، بیرون مقتولان در نقب‌ها و سوراخ‌ها و رساتیق و بیابان‌ها، هزار هزار و سیصد هزار و کسری در احصا آمده و در این حالت، رباعی عمر خیام که حسب حال بود، بر زبان رانده است:
 

ترکیب پیاله‌ای که در هم پیوست
بشکستن آن روا نمی‌دارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست
» (ج 1، ص 128).
 
این حکایت تقریباً با همین کیفیت در تعدادی از متون تاریخی مثل حبیب السیر و روضة‌ الصفا (ج 8، ص 3875) و جامع مفیدی (ج 3، ص 824) نقل شده و همین رباعی خیام نیز ضمیمه داستان است. وصاف الحضرة مؤلف تاریخ وصاف نیز این حکایت را در جلد چهارم کتاب خود نقل کرده است. چندی پیش دوست عزیز آقای فیروزبخش یادآور شد رباعی مندرج در چاپ عکسی تاریخ وصّاف با آنچه در نسخه چاپی هست، متفاوت است. چون کتاب را به مطالعه گرفتم، متوجه شدم شرف الدین شیرازی، با اینکه در نقل حکایت حمله مغول به مرو، وامدار عطاملک جوینی بوده، در نقل رباعی خیام، ابتکاری از خود به خرج داده و یک رباعی دیگر خیام را جایگزین رباعی منقول در تاریخ جهانگشای کرده است:
 
«چنین گویند ـ والعهدة علی الراوی ـ که سید عزالدین نسابه با جمعی اکابر مرو، سیزده شبانروز کشتگان را تعداد می‌کرد. آنچ معیّن بودند، بیرون مقتولان در اجواف مغارات و اشداق صحاری، هزار هزار و سیصد هزار و کسری برآمد و دوبیتی عمر خیام طناب خیمه استدلال و شقّه بارگاه معنی گشت:
 

دارنده چو ترکیب طبایع آراست
باز ازچه فکندش این چنین در کم و کاست
گر خوب نیامد این بنا، عیب کراست
ور خوب‌آمد، خرابی از بهر چراست
» (ص 547).

آنچه مسلّم است آن است که در جمیع نسخه‌های کهن تاریخ جهانگشای که 10 تا 20 سال قبل از زمان تحریر تاریخ وصّاف کتابت شده‌اند (رک. رباعیات خیام در منبع کهن، ص 36 ـ 37)، رباعی خیام همان است که آوردیم. بنابراین، در اینکه رباعی مدّ نظر مؤلف تاریخ جهانگشای متفاوت بوده از آنچه وصّاف نقل کرده است، تردید نداریم. با توجه به اینکه متن مورد استفاده ما، ریخته قلم خود مؤلف تاریخ وصّاف است، سؤال ما این است که آیا مؤلف تاریخ وصّاف خودش بعداً رباعی متن را با مأخذ اولیه تطبیق و آن را تغییر داده است، یا آنکه کاتبان این کتاب، به سابقه آشنایی ذهنی با تاریخ جهانگشای، در متن تاریخ وصّاف دست برده‌اند و رباعی اصلی را جایگزین رباعی مختار مؤلف کرده‌اند؟ برای این سؤال عجالتاً جوابی نداریم.

برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد