English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

از رسالات خیامی تا رباعیات

نویسنده: علیرضا ذکاوتی قراگزلو
منبع: مجله ایران شناخت،  زمستان 1378،  شماره 15 (از صفحه 14 تا 27)
 
از نکاتی که در بررسی افکار خیام به عنوان حکیم ریاضیدان معروف‌ و درعین ‌حال شاعر متفکر جهانی مورد توجه خاص قرار می‌گیرد این‌ است که رسالات فلسفی محدود خیام چه نسبتی با رباعیات اصیل (گرچه کم شماره) او دارد؟ خصوصا که به قول مرحوم استاد مطهری‌ بیشتر مسائلی که در رباعیات در آنها تشکیل شده، در رسالات خیام‌ جواب‌های روشن و قطعی دارند. (خدمات متقابل اسلام و ایران، ص 855)
 
به گمان نگارنده رسالات خیام از موضعی رسمی نوشته شده‌ است؛ یعنی از خیام به عنوان یک مدرس درجه ی اول و سرشناس و مقبول حکمت مشائی سؤالاتی کرده‌اند و او علی الرسم و آنچنانکه‌ می‌باید و انتظار می‌رود پاسخ داده، بی‌آنکه لزوما آن پاسخ در باطن‌ خودش را قانع کرده باشد. چنانکه به قول نظامی عروضی در چهار مقاله‌ خیام در احکام نجوم نیز نظر می‌داد، ولی اندک اعتقادی به آن‌ نداشت. مضاف به اینکه رسالت خیام همگی در جوانی و حد اکثر میانسالی نوشته شد، حال آنکه رباعیات مربوط به تمامی طول عمراوست. با این حال می‌توان اطمینان یافت که رسالات و رباعیات‌ اصیل خیامی از یک مغز تراویده است.
 
اما اینکه بعضی شاعران کوشیده‌اند از عمر خیام آدم سر به راهی‌ بسازند که گویا وی همه ی عقاید جاری را تأیید می‌کند و حتی به نفع‌ مواضع معروف و معمول استدلال هم می‌کند، مقبول نیست. این‌ کاری است که مثلا مرحوم استاد محمد تقی جعفری در کتاب تحلیل‌ شخصیت خیام بدان پرداخته و در واقع نظریات خود را بر خیام‌ تحمیل کرده است.
 
اکنون عباراتی از ترجمه ی بعضی رسالات خیامی نقل می‌کنیم تا با مضامین رباعیات اصیل خیامی مقایسه شود:
 
تحقیق و تحصیل علوم با براهین حقیقی بر آنان‌که طالب‌ نجات و سعادت ابدی هستند فرض است. خصوصا آنچه‌ کلی است و قوانینی که بدانها تحقیق معاد اثبات بقای‌ نفس و تحصیل اوصاف واجب الوجود تعالی و ملائکه و ترتیب آفرینش و اثبات نبوت سید مطاع بین خلق و آنچه به‌ فرمان خداوند تعالی به قدر طاقت انسانی بدانها امر و آنچه‌ از آنها نهی فرموده است، می‌شود. اما جزئیات علوم‌ غیرمضبوط و اسباب آن بینهایت است و با این عقلهای‌ انسانی قابل احاطه نیست و جز به حس و خیال و توهم‌ قابل دریافت نمی‌باشد. (دانشنامه ی خیامی، صدای معاصر، ص 311)
 
این عبارات از مقدمه شرح ما اشکل عن مصادرات اقلیدس نقل شد که در حدود 480 هـ-ق تألیف شده است، یعنی زمانی که خیام 13ساله بوده است. عبارت مذکور در عین آنکه در آغاز بیانگر یک نظرگاه‌ رسمی است، کنجکاوی خاص خیام را بویژه در جمله ی اخیر نشان‌ می‌دهد. در همین مقدمه می‌خوانیم:
 
اما آنچه به هندسه مربوط می‌شود فایدت این جزء از حکمت، ورزیدگی و تند شدن خطر و عادت نفس به‌ اشمئزاز از آنچه برهانی نیست، می‌باشد. (ص 311)
 
اگر به یاد آوریم که غزالی تعلیم هندسه را بد می‌داند، دقیقا از همین جهت که ذهن را عادت به استدلال استوار می‌دهد و این انتظار را به وجود می‌آورد که دلایل معتقدات دینی هم می‌بایست به همان‌ استحکام باشد، متوجه اقتباس غزالی از این دیدگاه حکما و البته به‌ کار بردن آن در غیرمورد خود می‌شویم.


عمر خیام در مقدمه رساله ی جبر و مقابله می‌نویسد:
 
ما در روزگاری زندگی می‌کنیم که اهل علم عده ی کمی‌ با هزاران محنت باقی‌مانده‌اند که درصدد آن هستند که‌ غفلتهای زمان را فرصت جسته به تحقیق در علم و پایدار کردن آن بپردازند و بیشتر حکیم نمایان زمان ما حق را جامه ی باطل می‌پوشانند و از حد ریا و تظاهر به دانایی قدمی فراتر نمی‌گذارند و آنچه را می‌دانند جز در راه خواستهای تن‌ خود عرضه نمی‌دارند و اگر ببینند که کسی جهد در جستجوی حق و عرضه داشتن راستی و ترک باطل و خودنمایی و خدعه دارد، او را خوار می‌شمارند و تمسخر می‌کنند.
(دانشنامه خیامی،342 )
 
در عبارتی که نقل شد فکر عمیق و دریافت دقیق خیام از روحیه ی زمان و طرز زندگی عالم نمایان آشکار است و درست همان فیلسوف‌ گوینده ی رباعیات اصیل است که می‌گوید نادان‌هایی خود را دانا می‌پندارند و یا دانا می‌نمایانند.


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد