English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

اي آن كه نتيجه چهار و هفتي

اي آن كه نتيجه چهار و هفتي
وز هفت و چهار دايم اندر تفتي
مي خور كه هزار بار بيشت گفتم
باز آمدنت نيست ؛ چو رفتي ، رفتي


نسخه‌شناسي رباعي:
رباعي مذكور منسوب به حكيم عمرخيام نيشابوري است كه در بسياري از نسخ تصحيح شده موجود در بازار به چشم مي‌خورد . اين رباعي را محمد قزويني در مجموعة از «نخبه الاشعار كشف كردند، بنام "مونس الاحرار في دقايق الاشعار" و آن‌ هم به چندين باب منقسم و يك بابش به رباعيات تخصيص يافته و سپس يك باب ديگر هم مخصوص رباعيات خيام دارد و سيزده رباعي از حكيم نيشابور در آنجا مندرج است. اين [کتاب] در سال 741 به تحرير آمده است.» اما آن‌چه كه موجب تشكيك نسخه‌شناسان و خيام‌شناسان در انتساب اين رباعي به خيام گرديده ، وجود اين رباعي ذيل در مختارنامة عطار است که هماهنگی و تشابه بسیاری با رباعی مذکور دارد:

تا كي گويي ز چار و هفت اي ساقي
تا چند ز چار و هفت تفت اي ساقي
هين قول بگو كه وقت شد اي مطرب
هين باده بده كه عمر رفت اي ساقي

 
نسخه‌اي كه شفيعي كدكني اساس تصحيح مختارنامه قرارداده به سال 826 است؛ اما نسخه‌هاي قديمي‌تر آن به سال‌هاي 711 و 731 بر مي‌گردد. شفيعي كدكني معتقد است كه «بسياري از معروفترين و زيباترين رباعي‌ها كه بنام خيام شهرت يافته، براساس نسخه‌هاي قديمي اين كتاب، همگي از آن عطارند و انتساب آن‌ها به خيام حداقل مربوط به دو قرن بعد از نوشته شدن نسخه‌هاي متن اين كتاب است.» جلال‌الدين همايي نيز در تصحيح رباعيات خيام (طربخانه) تعداد 27 رباعي را از آن مختارنامه عطار مي‌داند و رباعي مذكور را "مسخ شده" رباعي عطار مي‌داند. آن‌چه كه پژوهنده را در انتساب اين رباعي به خيام سست‌راي مي‌كند، ابواب 24 و 42 مختارنامه است که دارای عنوان‌هاي،"در آنكه مرگ لازم و روي زمين خاك رفتگانست" و "در قلندريات و خمريات" است كه با جهان‌بيني خيام پيرامون مرگ و دم‌غنيمتي همخواني‌هاي بسياري دارد.

البته مستشرقی چون والنتین ژوکوفسکی برای
نخستین بار در مقاله‌ای با عنوان "عمر خیام و رباعیات سرگردان" باب نوینی در تحقیقات مرتبط با رباعیات منسوب به خیام باز کرد. کشف رباعیات سرگردان در ادبیات ما نقطه‌ی آغازی برای پژوهندگان بود تا با تعمقی بیشتر به نسخ موجود بپردازند و سره را از ناسره بازیابند. حال در این مجال قصد نویسنده، شناسایی صحت و سقم این رباعی در انتسابش نسبت به خیام نیست، بلکه جهت آشنایی خواننده با جایگاه این رباعی در تاریخ ادبیات ایران، نگاهی نسخه‌ شناسانه نیز بر این رباعی افکنده‌ام و غرضم آشکارسازی معنایی و بافتی این رباعی می‌باشد.


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.

 
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد