English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

دانشنامه خیامی

نويسنده: علیرضا ذکاوتی قراگزلو
مجله کتاب ماه ادبیات و فلسفه، آبان 1377، شماره 13 (از 40 تا 41)
 
کسانى که به کاوش در آثار و افکار عمر خیام دانشمند و فیلسوف و شاعر معروف علاقه‏ مندند دوست دارند که تمام آثار او را یک جا در اختیار داشته باشند. البته پیش از این محمدلوى عباسى کوشش شایان توجهى در این راه کرده بود اما سالهاست که آن مجموعه نایاب است و جز در کتابخانه‏ ها یافت نمی شود. آقاى رضازاده ملک در این مجموعه علاوه بر گردآورى اکثر آثار مسلم خیام کوشیده‏اند براى رسالات عربى از ترجمه‏ هاى موجود نیز هر چه هست نقل کنند ضمن آنکه در مقدمه رساله اطلاعاتى که درباره آن رساله به دست آورده‏ اند از لحاظ خوانندگان می گذرد.
 
رسالات و آثار چاپ شده عمر خیام در این مجموعه به شرح زیر است:
 
القول على اجناس الذى بالاربعة (بخشى از رساله موسیقى خیام) - رسالة فى شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس - رسالة فى قمسة ربع الدایره - رسالة فى البراهین على مسائل الجبر و المقابله - رسالة فى الاحتیال لمعرفة مقدارى الذهب و الفضه فى جسم مرکب منهما - ترجمة خطبة الغراء ابن سینا - رسالة فى الکون و التکلیف - ضرورة التضاد فى العالم و الجبر و البقاء - سالة الضیاء العقلى فى موضوع العلم الکلى - رساله در علم کلیات وجود - رسالة فى الوجود - رسالة جوابا لثلث مسائل - رساله در کشف حقیقت نوروز - سروده‏ها
 
اینک بعضى نکات:
 
الف- علاوه بر رسالات فوق عمر خیام، رسالات دیگرى تحت عنوان مختصر فى الطبیعیات و لوزام الامکنه و مشکلات الحساب داشت هاست که نشانى از آنها در دست نیست.
 
ب- تحقیق درباره رباعیات (از سال 572 تا 750 ه.ق) کامل نیست چرا که به نسخه رائف (690 ه.ق) و نیز رباعیاتى که در جنگ کتابخانه لا لا اسماعیل و کتابخانه‏ هاى دیگر ترکیه وجود داشت توجه نشده است (ر ک: مقاله سید على میر افضلى در مجله معارف مرکز نشر دانشگاهى درباره رباعیات خیام).
 
ج- از تحقیقات معاصران، خصوصا نکاتى که مرحوم محیط طباطبایى درباره تقویم جلالى ذکر کرده قابل توجه است و به آن اشاره‏اى نکرده‏ اند.
 
البته، حسن سلیقه گردآورنده محترم و اینکه چاپ مجموعه آثار خیام یکجا در دسترس نسل معاصر قرار می ‏گیرد جاى تقدیر و تشکر دارد.
 
به لحاظ استفاده خوانندگان عباراتى از ترجمه بعضى رسالات نقل مى‏گرد:
 
تحقیق و تحصیل علوم با براهین حقیقى بر آنان که طالب نجات و سعادت ابدى هستند فرض است خصوصا آنچه کلّى است و قوانینى که بدان ها تحقیق معاد و اثبات بقاى نفس و تحصیل اوصاف واجب الوجود تعالى، و ملائکه و ترتیب آفرینش و اثبات نبوّت سیّد مطاع ‏بین خلق و آنچه به فرمان خداوند تعالى، به قدر طاقت انسانى بدان ها امر و آنچه از آنها نهى فرموده است می شود.
 
اما جزئیات علوم غیر مضبوط و اسباب آن بینهایت است و با این عقلهاى انسانى قابل احاطه نیست و جز به حسّ و خیال و توهّم قابل دریافت نمی ‏باشد (ص 113).
 
این از مقدمه شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس است و در حدود 470 ه.ق یعنى حدود 31 سالگى خیام نوشته شده. این عبارت در عین آنکه بیانگر یک نظرگاه رسمى است کنجکاوى خاص خیام را بویژه در جمله اخیر نشان می دهد.
 
در همین مقدمه می خوانیم:
 
اما آنچه به هندسه مربوط می شود. فایدت این جزء از حکمت ورزیدگى و تند شدن خاطر و عادت نفس به اشمئزاز از آنچه که آن را برهانى نیست مبادش (ص 113).
 
اگر به یاد بیاوریم که غزالى تعلیم هندسه را بد می‏داند دقیقا از همین لحاظ که ذهن را عادت به استدلال استوار میدهد و این انتظار را به وجود می ‏آورد که دلایل معتقدات دینى هم می بایست به همان استحکام باشد، متوجه اقتباس غزالى از این دیدگاه خیامى یا به هر حال از این دیدگاه حکماى شرع که البته مطلب را گرفته و در غیر مورد خود بکار برده است. چنانکه تقسیم باطلان شناخت حق به چهار گروه متکلمان، فلاسفه، اسماعیلى، و اهل تصوف (ص 389) را هم غزالى از خیام گرفته و در المنقذ من الضلال آورده است.


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد