English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

هدايت در ملتقای خيام و کافکا

هدايت در حوالی بيست سالگي، دو سه سالی قبل از سفر تحصيلی خود به فرانسه، در تدارک تأليف نخستين کتابش بود. او برای تآليف اين کتاب، که شامل گزيده‌ای از رباعيات خيام و مقدمه‌ای تفصيلی بر آن بود، ناگزير از غوطه خوردن در متون کهن ادب فارسی بود، که براي جوانی به سن او سخت شگفت‌انگيز می نمود. اين شگفتي به ويژه از آن رو بود که تا آن زمان ديوان منقح و معتبری از رباعيات خيام در دسترس علاقه‌مندان به شعر فارسی نبود، و انتشار اين قبيل آثار نيز، به رسم رايج زمانه، بر ذمة فضلای جاسنگين و «ريش و سبيل‌دار» بود.

هدايت بر اين حقيقت واقف بود که خيام را نمي‌توان با هيچ شاعر ديگري در ايران مقايسه کرد، و تشخيص اصالت و صحت رباعيات او حتی براي يک محقق فرهيخته نيز خالی از شايبه و تعارض نيست. بنابراين وقوف هدايت، بيش از هر چيز، بر کيفيتي است که دامنه تحقيق او را بسيار گسترده و راهش را براي گزينش رباعيات خيام باريک و تنگ کرده است؛ خاصه اين که هدايت آغاز کننده است، و محدوديت اين آغازگري را مي‌شناسد.

در تاريخ کهن سال ادبيات فارسی درباره ديوان هيچ شاعری به اندازه خيام اختلاف و مناقشه نشده است. چنان که می دانيم خود خيام هيچ گاه به گردآوري و تدوين اشعارش نپرداخته است و قديمي‌ترين نسخه‌ای که از ديوان خيام در دست است نزديک به سيصد و پنجاه سال از مرگ شاعر فاصله دارد. اين ديوان نيز، مانند چند ديوان ديگر منسوب به خيام، از حيث اصالت و صحت متن، از جنبه‌های بسيار، محل نزاع است.

 آن چه آشکار و زمينه‌ساز منازعات و مناقشات جدی تر است اين است که رباعيات منسوب به خيام، از لحاظ تعداد و تنوع، چندين برابر رباعيات خود شاعر است، و دامنه اين اختلاف و مناقشه تا به امروز، کماکان، ادامه دارد. به تعبير هدايت «اگر يک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزي دو مرتبه کيش و مسلک و عقيده خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنين افکاري نخواهد بود». طبعاً بيرون کشيدن رباعيات اندک شمار خيام از ميان دست‌کم هزار و دويست رباعي که به او نسبت داده‌اند اگر غير ممکن نباشد بسيار ديرياب و گريزنده است.

البته، باز هم به تعبير هدايت، «اين اختلافي است که هميشه در اطراف افکار بزرگ روي مي‌دهد». و کار پژوهشگري مانند هدايت به دست دادن اصالت انديشه و آثار واقعی خيام است، و دور ريختن جعليات و خيال بافی های افسانه‌آميزی که در طول صدها سال در پيرامون شاعر شايع کرده‌اند.


مقدمه هدايت بر رباعيات حکيم عمر خيام، که نخستين نوشته مفصل هدايت نيز هست، تاريخ نگارش ندارد؛ اما حسن قيميان، پس از مرگ هدايت، در کتاب نوشته‌هاي پراکنده، که اين مقدمه مجدداً در آن چاپ شده است، تاريخ نگارش آن را سال 1302 ذکر کرده است.

رباعيات... ، که شامل 201 رباعی برگزيده از خيام است، جزو اولين نسخه‌های ويراسته و انتقادی از متن‌هاي ادب گذشته ما است، و تلاش معتبر و نظرگيری است براي تميز دادن خيام واقعی از خيام مجعول و ساختگي. هدايت کمابيش همه آن‌چه را که قدما و شعرا و محققان بعدی، چه ايراني و چه فرنگی، درباره خيام و شعر او گفته‌اند به دقت جسته و کاويده است، و تقريباً هيچ متن اصيل و شناخته‌ای را از نظر دور نداشته است.


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد