English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

رباعیهای اصیل خیام

نویسنده: محسن فرزانه
«فرهنگ و هنر « هنر و مردم » اردیبهشت 1354 - شماره 151»
 
اطلاع ما بر احوال عمر خیام شاعر و فیلسوف و ریاضی دان بدان حد و پایه رسیده است که هرگونه توهم دربارة شخصیت دوگانه یا تردید نسبت به شعر و شاعری او را منتفی بدانیم. ولی آنچه تا کنون به تحقق نپیوسته است شمارش صحیح رباعی های منتسب به اوست که قدر متقن کمتر از 54 نیست. با توجه به اوضاع و احوال و محیط عصر خیام باید پذیرفت که رباعی های جاودانة وی از طریق نسخه برداری کاتبان معمولی تکثیر و توزیع نیافته است بلکه یاران موافق و مصاحبان یکدل تعدادی رباعی را که با مذاق و مشرب خود موافق یافته اند یادداشت و نقل کرده اند، دلیل آن وجود ترکیب های مختلف یک رباعی است .
 
نیشابوریان قرن های پنجم و ششم چیزی از عقاید فلسفی عمر خیام می‌دانستند و همگی او را به عنوان حکیم و فیلسوف می‌شناختند ولی مطلع نبودند که او این عقاید را با رباعی معرفی و عرضه می دارد تا دبیرانی چون نظامی عروضی و ابوالحسن زید بیهقی از طبع روان و ذوق سرشار وی آگاهی نداشتند .
 
برای تحقیق و کشف رباعیهای اصیل باید نهصد سال به عقب بازگشت و این مدت نسبتا دراز را به سه دوره تقسیم نمود :
 
1- از سال 467 هجری قمری تا 617 سال مرگبار حملة مغول که صحیحا یکصد و پنجاه سال است. عمر خیام در 467 که تاریخ اجتماع منجمان و ریاضی دانان در اصفهان است با احتساب سال ولادت 439 مردی 28 ساله بوده است که دو تن از همکارانش یعنی ابوحاتم مظفر اسفرازی و عبدالرحمن خازنی کهتر و کم سال تر از وی بوده اند. بدیهی است که خیام در این مدت در صدد کسب معلومات ریاضی و نجومی و پزشکی بوده مجال ترانه سرائی بدان وصف که موجود است نداشته چه در این مدت چند رساله ریاضی به رشتة تحریر درآورده. در حقیقت در صدد تحکیم موقع اجتماعی مناسبی بوده چنانکه از این طریق بود به دستگاه خاقان شمس الملوک حاکم بخارا دست یافت و سپس مورد توجه و عنایت خواجه نظام الملک و ملکشاه قرار گرفت .
 
مسلما از این تاریخ به بعد است که مطالعات فلسفی را دنبال کرده با عرضة رباعیات بدانها شکل داده است. ظاهرا اوج این گرایش فلسفی تا 485 سال شهادت خواجه نظام الملک بیش نبوده، چه خواجه نیز صاحب ذوق و متمایل به رباعی گوئی بوده است. دوران این مدت بین 15 تا 18 سال است که رباعی های این دوره مشحون از سرزندگی و نشاط است و تحرک فلسفی خاصی دارد، سپس از 485 تا 517 سال درگذشت او است رباعی هائی که بیان کنندة نگرانی و ناآرامی است سرود. بنابراین در دوران 150 ساله تا حملة مغول نحوة اشاعة رباعی ها پنهانی و نقلش بین اصحاب فلسفه و پیروان او نجوی مانند و دور از انظار بوده است. بدین جهت اگر در دو سه اثر پیش از حملة مغول نقل قولی شده بی ذکر نام گوینده است .
 
نخستین نقل در سند بادنامة ظهیری سمرقندی (556) به تقریب 40 سال پس از مرگ حکیم نیشابور است که پنج رباعی که یکی را دستخوش تحریف ساخته آورده است. دومین در راحه الصدور راوندی که در 599 آغاز به تحریر شده آمده و یک رباعی بیش نیست، اما سومین به سبب بعد زمان با ذکر نام گوینده یعنی خیام آمده نخستین ذکر نامی است توأم با رباعی معروف دارنده چو ترکیب چنین خوب آراست و آن از امام فخر رازی (544 - 606) در رسالة التنبیه است. یک رباعی هم در نسخه ای از رسالة سوانح شیخ احمد غزالی متوفی 527 برادر کهتر امام محمد غزالی (آرند یکی و دیگری بربایند) مشاهده شد گرچه مصحح در مقدمه متذکر است که این رباعی در طبع 1942 استانبول به اهتمام ریترآلمانی نیامده و از نسخة کتابخانة ملک مورخ 1016 که در احمدآباد گجرات تحریر شده افزوده است،

نویسنده سطور هم موافق عقیده ریتر است زیرا فصل مختصر 36 دربارة عشق عرفانی است و با مفهوم رباعی خیام ارتباطی ندارد باید که ملحق باشد. بنابراین تا کنون 7 رباعی از حکیم نیشابور تا پیش از حملة مغول نقل شده است و نیز رباعی در پشت من از زمانه تو می‌آید در مرزبان نامه بی‌ذکر نام آمده است ولی چون این کتاب بین سالهای 607 تا 622 تهذیب و تنظیم شده نمی‌توان به یقین در ردیف رباعیهای پیش از یورش مغول به حساب آورد .
 
کهن ترین تصویر خیام، از نسخه ای به خط علی هروی، مورخ 915 ه . ق (1509 م )


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد