English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

انسان گرایی فلسفی خيام

نویسنده: فرهاد عرفانی
«زبان و ادبیات » چیستا » اسفند 1374 و فروردین 1375- شماره 126 و 127»
 

مقصود ز جمله آفرينش مائيم
در چشم خرد جوهر بينش مائيم
اين دايرة جهان چو انگشتری است
بی هيچ شكی نقش نگينش مائيم

 
بي هيچ شكی انسان محوری نقش نگين جهان بينی حكيم عمر خيام نيشابوری فيلسوف، رياضيدان و شاعر برجسته و بی همتای مشرق زمين است. اگر سيسرون و ارسطو، پرستش خرد را در خدمت مدنيت قرار دادند غايت نگاه خود را نه در خودباوری انسان كه تنها در همگرائی سياسی و اجتماعی او می ديدند. در حاليكه خيام علاوه بر ( اين )، عميقا تكيه بر باور و ادراك انسان از موقعيت فيزيكی و ( اين جهانی ) خود دارد.
 

چون نيست ز هرچه نيست جز باد بدست
چون هست به هر چه هست نقصان و شكست
انگار كه هست هرچه در عالم نيست
پندار كه نيست هرچه در عالم هست

 
او در تمامی آثارش و با تمامي احساسش سعي بر اين دارد كه خود آگاهی را در انسان تقويت كند. برای انسان دل نمی سوزاند كه سعی دارد با منطق و استدلال خويش نوع نگاه او را به هستی و زندگی تصحيح نمايد.
 

ای دوست غم جهان بيهوده مخور
بيهوده غم جهان فرسوده مخور
چون بوده گذشت و نيست نابوده پديد!
خوش باش و غم بوده و نابوده مخور
 

درست زمانی كه غرب تاريكترين مقطع قرون وسطی را در تاريخ خود طی می كند و دستگاه كليسا و تفتيش عقايد، پنجه های خونين و مرگبار خويش را در پيكرة زندگي انسانی فرو برده است در آن هنگام كه اخلاق و شخصيت، تفكر و منش و هستی عاقلانه انسان به زشت ترين شكل ممكن زير سوال رفته است در شرق خيام با روشنگری انديشمندانة خويش رندانه به نفی وسيله قرار دادن انسان در جهت اشاعه افكار ارتجاعی  می پردازد. او با نفی عقاید رايج عصر خويش انسان را به درك علت وجودی خود بازيافتن خود و سيطرة منطق و عقل بر زندگی فرا می خواند.
 
او برای انتقال ادراكات خويش چهار چوب تفكرات فلسفی رايج را تنگ مي بيند. هر چند با زبانی كنایی و گاهی با شهامتی وصف نشدنی و با صراحت انسان را به تفكر در ورای ديوارهای دينی محدود كنندة ديد دعوت مي كند. او خيلی پيشتر از سر توماس مور و ديگران در غرب و خيلی پيش از آنكه نوزایی و انسان محوری قرون 14 و 15 در اروپا ناقوس مرگ دستگاه شيطانی كليسا را بنوازد به جايگاه و ارزشهای انسانی انسان پي برده و در جهت اعتلای روح بشری كلام موجز و مستدل خويش را به كار می گيرد.
 

گر روی زمين به جمله آباد كنی
چندان نبود كه خاطری شاد كنی
گر بنده كنی زلطف آزادی را
بهتر كه هزار بنده آزاد كنی


***
برتر ز سپهر خاطرم روز نخست
لوح و قلم و بهشت و دوزخ می جست
پس گفت مرا معلم  از رای درست
لوح و قلم و بهشت و دوزخ  با توست!


***
چون مردن تو مردن يكبارگی است
يكبار بمير اين چه بيچارگی است؟
خوني و نجاستی و مشتی رگ و پوست
انگار نبود اين چه غمخوارگی است


***
تا چند زنم به روی درياها خشت
بيزار شدم ز بت پرستان و كنشت
خيام كه گفت دوزخی خواهد بود؟
كه رفت به دوزخ و كه آمد ز بهشت؟

 
شايد نگاهی به تاريخ قرون وسطی و مسائل شرق و غرب در آن دوره به درك نگاه خيام كمك رساند؛ اومانيست های اروپایی كه اصطلاح قرون وسطی را به ميان آوردند، آن را دورانی می دانستند كه طی آن ملت های اروپایی در جهل و تاريكی غوطه ور شده بودند. اين دوران با جهان بينی مندرس افكار مذهبی كهن و نظريات علمی عتيق از نظر آنها محكوم بود. نشانه ای كه نقش پيشاهنگ شرق را در قرون وسطی تاييد مي كند همانا برتری فرهنگی شرق در قبال غرب است.
 
بی گفتگو اقوام و ملتهای چينی، ايرانی و... در آن دوران در زمينه هاي بسيار فن آوري و فرهنگ مادی و مخصوصا هنر و نيز رشته های حقوق و قوانين و آئين های سياسی و فلسفی جغرافيا و تاريخ نگاری علوم و ادبيات پيشرفته تر از غرب بودند.
 
جنبش های دهقانی ايران به خلاف اروپا در سراسرقرون وسطی كم و بيش با جنبش های ملی بر ضد اعراب مسلمان و سپس تركان و ... مغولان جوش خورده است. برخی از اين جنبش ها به خصوص آنها كه به ضد سلطه اعراب است رنگ مذهبی می يابد و به صورت خروج عليه مذهب رسمی عربی در می آيند؛ جنبشهای  مقنع در سالهای ( 167-160 ه-ق ) بابك خرمی در سالهای (222- 201 ه- ق ) در آذرآبادگان و خراسان مازيار در ( 325 ه. ق) در مازندران و عليه اعراب و ...


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد