English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

آزادانديشي خيام و حافظ

« حافظ»
چو طفلان تا به کی زاهد، فریبی
 به سیبِ بوستان و شهد و شیرم ؟

 
"دوزخی و بهشتی و ابلیسی نیست ، اینها افسانه است برای هراساندن مردمان" .
تماس کامپانلا (1)


نویسنده: احسان طبری
 
ميان آزادانديشي و انكار مطلق مذاهب (آته‌ ئيسم) تفاوت است. آزادانديش منكر پايه‌هاي اساسي جهان‌بيني مذهبي يعني اعتراف به وجود صانع و قبول ضرورت پرستش نيست، ولي بسياري از دعاوي و رسوم و آداب دين را منكر است و شكوك زيادي بر جهان‌بيني مذهبي وارد مي‌سازد. (2) نظر بلند و مشرب وسيع يك آزادانديش مانع آن است كه وي به قيود و خرافات گردن نهد. در تمام ادوار تاريخ ، هوشمندان جهان با زهرخند استهزاء به خرافات دين و عصبه‌ي مذهبي نگريسته‌اند. در تاريخ ديرنده‌ي فرهنگ ايران دو تن تا حد اظهارنظرهاي فوق‌العاده جسورانه در اين زمينه پيش رفته‌اند. يكي از آنها خواجه ابوالفتح عمرخيام نيشابوري است و ديگر خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازي كه با طنزي دلاويز و رمزي آشكار ، شكيّات "خطرناك" خود را در آثار خويش منعكس كرده‌اند.
 
ارنست رنان، فيلسوف و مورخ فرانسوي در سال 1868 به مناسبت انتشار ترجمه‌اي از خيام به فرانسه درباره‌ي او مقاله‌اي نگاشت و از آن جمله در آن مقاله ، خيام را به‌درستي چنين توصيف كرده است:
 
"اين خيام يك نفر عالم رياضي‌دان وشاعر بوده است كه در نظر اول ممكن است صوفي و اهل اسرار پنداشته شود، ولي در حقيقت رندي هوشيار بود كه كفر را با الفاظ صوفيانه و خنده را با استهزاء آميخته است ؛ و اگر براي فهم اين امر كه یک نابغه‌ي ايراني، در زير فشار عقايد اسلامي، به چه حالي ممكن است بيافتد، كسي را بجوئيم كه در احوال او بخواهيم تحقيق كنيم، شايد بهتر از خيام نيابيم.
 
چيزي كه بسيار شگفت‌آور است، آن است كه چنين ديواني در يك كشور محكوم به مذهب اسلام رايج و ساري گردد كه حتي در آثار ادبيِ هيچيك از ممالك اروپا، كتابي نمي‌توان سراغ داد كه نه تنها عقايد نافذ مذهبي را، بلكه كليه ی معتقدات اخلاقي را نيز با طنز و طعن و استهزائي چنين لطيف و چنين شديد نفي كرده باشد". (3)

آزاد انديشي و شكاكيت خيام از ديرباز بر محققين روشن بود. به عنوان نمونه ارزيابي شيخ نجم‌الدين ابوبكر رازي معروف به دايه از مشايخ معروف صوفيه در قرن هفتم هجري را كه در اثرش مرصادالعباد (تأليف سال 620 هجري) ذكر شده است نقل مي‌كنيم:
 
"ثمره‌ي نظر ايمان است؛ ثمره‌ي قدم عرفان. بيچاره فلسفي و دهري و طبايعي كه از اين هر دو مقام محرومند و سرگشته و گمگشته. تا يكي از فضلاء كه نزد ايشان به فضل و حكمت و كياست و معرفت مشهور است، و آن عمر خيام است، از غايت حيرت در تيه ی ضلالت، وي را اين بيت مي‌بايد گفت و اظهار نابينائي خود نمود:
 

در دايره‌اي كآمدن و رفتن ماست
آن را نه بدايت، نه نهايت پيداست
كس مي‌نزند دمي در اين معني راست
كاين آمدن از كجا و رفتن به كجاست
" (4)
 
 خود خيام در مقدمه‌ي كتاب جبر و مقابله‌ي خود سخت از متظاهران علم‌فروش عصر ناليده است و مي‌نويسد:
 
"اگر مشاهده كنند كه كسي متوجه‌ي طلب حق است و شيوه‌ي او راستي است و در ترك باطل و دروغ و خودنمايي و مكر و حيله، جهد و سعي دارد، او را استهزاء و تحقير مي‌كنند". (5)


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد