English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

تأملاتی در اندیشه های خیام

نویسنده: علیرضا ذکاوتی قراگزلو

از خیلی سالها پیش، راجع به صحّت انتساب رباعیّات به عمر خیّام تردید داشتم و در ذهن من مسأله خیّام شاعر و خیّام دانشمند صورت قضیّه ‏ای ذو وجهین به خود گرفته بود: اگر خیّام شاعر بوده چرا معاصرانش ذکر نکرده ‏اند و اگر نبوده این همه رباعی از کیست و چرا به او نسبت داده شده است؟ به همین جهت در آثار گذشته‏ ام هر جا از اشعار خیّام سخنی به میان آمده عموما نوشته ‏ام: «رباعیّات منسوب به خیّام». اکنون در اینجا می‏خواهم برای این مسأله در حدّی که نسبت به معلومات و اطلاّعات به دست آمده تا امروز می‏توان اظهار نظر قاطع کرد پاسخی عرضه کنم و بگویم که میان خیّام دانشمند و خیّام شاعر-در حدّ کمتر از سی رباعی مسلّم-می‏توان «اینهمانی» قائل شد.

در آن روزگار خراسان بزرگ و شهرهای معتبر آن کانون علم و ادب بود و سنّت فلسفه مشّایی در آنجا دوام داشت. خیّام در ادبیّات و تفسیر و کلام و حکمت طبیعی و ریاضیّات و الهیّات مهارت یافته است و بر هر یک از این موارد حکایتها و شواهد تاریخی هست. زمخشری از اینکه با خیّام بحث ادبی کرده بر خود می‏بالد و بیهقی بر اینکه خیّام در قرائت قرآن بر استادان فنّ برتری داشته گواه است. اینکه متکلّمی چون محمّد غزالی از خیّام مطلب پرسیده-و یا نزدش درس خوانده است-بر مهارت خیّام در کلام دلالت دارد و رباعیّاتش که زیرکارترین اشکالات بر متکلّمان در آن مطرح است تعمّق‏ گوینده را در مباحث کلام نشان می‏دهد.

امّا میدان اصلی خیّام حکمت طبیعی و ریاضی و الهی است. میزان الحکمه ساخت او مطالعاتش را در مکانیک و وزن مخصوص اجسام می‏نمایاند و در موسیقی و پزشکی و در هوا شناسی هم مهارت داشته است و ابتکاراتش در جبر او را به عنوان یک نابغه ریاضی معرّفی می‏کند. در نجوم از بزرگترین دانشمندان زمان بوده و تقویم جلالی که همراه سه تن از پیشوایان فنّ ستاره شناسی در آن زمان تنظیم کرده‏ اند تا قرن ما از جمله دقیق‏ترین کارهای علمی در این باب محسوب می‏شده است. ظاهرا خیّام به دستور ملکشاه مأموریّت تأسیس رصد خانه مهمّی را داشته و بودجه آن هم تأمین شده بوده است که با مرگ نظام الملک و ملکشاه در یک فاصله کم (485 ه-ق) موضوع معوقّ می‏ماند و خیّام که حامیان خود را از دست داده بود به خراسان بازگشت می‏کند و تأسیس رصد خانه منتفی می‏شود.

اما در الهیّات او را تالی تلو بو علی سینا شمرده ‏اند و با آنکه بر اثر ژرف اندیشی همچون استادش(در واقع استاد استادانش) بو علی اعتقاد استواری به مبانی حکمت مشاء نداشته اما از آن رسما دفاع می‏کرده است و اگر رسما پرسشهایی از او می‏کرده‏ اند روی همان مبانی جواب می‏داده است. جالب توجه اینکه به «علم احکام نجوم» هم اعتقادی نداشته، اما اگر از او سؤالی می‏شده طبق مبانی جواب می‏داده است.

نگاهی به فهرست کارهای علمی خیّام ما را از مقام او آگاه می‏سازد، با آنکه در تألیف کتب و تصنیف رسالات جز به ضرورت اصرار نداشته است. خیّام در 467 به سنّ بیست و هشت سالگی به اصفهان احضار شده تا همراه ابو العبّاس لوکری و مظفّر اسفزاری و ابن کوشک و میمون بن نجیب واسطی و معموری بیهقی در کار اصلاح تقویم شرکت جوید. از 467 تا 470 همراه لوکری و معموری مشغول رصد بوده است.

کمی بعد از 467 رساله جبر و مقابله را نوشته، به سال 470 شرح مشکلات اقلیدس را تألیف کرده، در سال 472 خطبه غرّای ابن سینا در توحید را ترجمه و رساله کون و تکلیف و پاسخ به سه سؤال نسوی را در 473 تألیف کرده است. رساله در وجود را برای فخر الملک در حدود سال 500 نوشته است (خیّامی یا خیّام؟ ص 47-50و نیز 67-68). نوروزنامه هم، که نثری شیوا و مطالبی نیمه علمی نیمه عامیانه دارد اکنون معلوم شده است که به احتمال قوی از آن عبد الرّافع هروی شاگرد خیّام است (خیّامی یا خیّام؟ ص 103).

تهیّه جداول تقویمی و رصد ستارگان وقت بسیار می‏برده است، اما در اینکه خیّام علاقه چندانی هم به تألیف نداشته نمی‏توان تردید کرد. شاید علّتش این باشد که از تکرار مکرّرات بیزار بوده و به مبانی یا نتایج فلسفه مشّاء نیز بی اعتقاد شده بوده، لذا تنها به ضرورت در فلسفه چیزهایی نوشته، امّا در ریاضیّات آنچه تازه بدان رسیده به قلم آورده است.

خیّام در خراسان بزرگ هم حرمت و جاه قابل توجّهی داشته و آن لقب «دستور»که در تراجم برای او نوشته ‏اند مقامی در حدّ یک وزیر را نشان می‏دهد. در بخارا با سلطان بر یک تخت می‏نشست و در نیشابور صاحب اختیار و یا متنفذّ عمده شهر بود (چنانکه از نامه سنائی خطاب بدو بر می‏آید). و نیز خیّام حدّ اقل در زمانهایی که با دربار ارتباط داشته و خدمات علمی ارائه می‏کرده است از در آمد قابل توجهی برخوردار بوده چنانکه از گفتگویش با خواجه کاشانی بر می‏آید سالی ده هزار دینار معاش از «دیوان عالی» می‏گرفته است (منشآت خاقانی، ص 333). بر همین اساس آن تعداد از رباعیّات که نوعی فقر و خاک نشینی را نشان می‏دهد از جهت نقد داخلی مردود است. اما ستایش قناعت که در شعر عربی خیّام «اذا قنعت نفسی بمیسوز بلغة...» هم آمده، قابل تأیید است و از جهتِ زمانی به دوره خانه نشینی خیّام مربوط می‏شود.

منزلت والای فرهنگی و اجتماعی خیّام در دوران زندگیش امر مسلّمی است و لذا افسانه‏ ها و اشعاری که وضعیّت رسوا و خوار و خفیفی را برای شاعر تصویر می‏کند، نیز از جهت نقد داخلی مردود است و بعدها ساخته شده و به شاعر نسبت داده شده است. خیّام اگر هم فرضا شراب می‏خورده در خانه و باغ و سرا و بستان خود از دست مایه نازی چنگ نواز می‏خورده، نه در «خانه خمّار» و می فروشی و خرابات و کنج خراب، لذا آن رباعیّاتی که چنین الفاظی دارد و شاعر را قلندری خراباتی و خراب می‏نمایاند منحول است. در اینجا این نکته را هم بیفزاییم که تعبیرات می و مستی و معشوق در شعر خیّام به معنی فراغ خاطر و پشت پا زدن به آیین‏ها و مقرّرات است.

خیّام شاعری رسمی نیست و لذا آن اشعاری که صرف توصیف شاعرانه و مصنوع و متکلّف از شراب و ساقی و خالی از اندیشه و تأمّلی فیلسوفانه است طبق نقد داخلی ممکن نیست از خیّام باشد و این نکته‏ ای است که مرحوم فروغی و مرحوم همائی دو خیّام‏ شناس دانشمند نیز بدان تصریح کرده‏ اند و حتی علی دشتی نیز آن گونه رباعیّات را نپذیرفته است.

خیّام محتشمانه زیسته و محترمانه مرده، و اگر هم مخالفانی و حاسدانی داشته است به سبب موقعیّت او و خردمندانه زیستن او نتوانسته ‏اند آسیبی بدو برسانند و حتی اینکه نوشته‏ اند تنگ خلق بوده و در تعلیم بخل می‏ورزیده، خود داری و کم حرفی او را می‏رساند. اگر هم به قول قفطی، بعضی از اهل‏ روزگار در دیانت او حرفی زده ‏اند، به هر حال با رفتار متین و معتدل و عاقلانه خیّام رفع و رجوع شده است.

تهمت و بهتان در آن عصر رایج بوده، به ویژه در محیط هایی مثل اصفهان یا نیشابور که گروه های کلامی اشعری و کرامی و مذاهب حنفی و شافعی و حنبلی و شیعی با هم زد و خورد داشتند و ظاهریان و باطنیان سر به سر هم می‏گذاشتند و آدم سر شناسی مثل خیّام باید خیلی حکیمانه راه رفته باشد که هفتاد و پنج سال یا هفتاد و هشت سال یا هشتاد و سه سال لطمه و ضربه‏ ای نخورد و فقط متّهم به سوء عقیده گردد؛ تهمتی که حتّی به دانشمندان مذهبی هم زده می‏شد.

طباطبائی روی لقب «حجة الحق» تأمل کرده و آن را چیزی در برابر لقب «حجة الاسلام» غزالی و لقب «حجت» اسماعیلیّه تلقّی کرده است. پیشتر این لقب «حجة الحق» به بو علی سینا اطلاق می‏شد.


برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد