English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

هنر تصویرسازی رباعیات خیام

زمانی که فیتز جرالد در سال 1859 ترجمه خود را از رباعیات عمر خیام منتشر کرد به هیچ عنوان تصوری از رویداد بزرگ مطبوعاتی‏ و انتشاراتی که به عنوان ‏"عمر" در اثر عمل او پدید می‏ آمد، نداشت. این کار آغازی بود برای یک رویداد منحصر به فرد در دنیای نشر. در مدت یک قرن و نیمی که از تاریخ ترجمهء رباعیات گذشته، نسخه‏ های چاپی آن تقریبا به‏ طور دائم و پیوسته به بازار آمده اند.

بسیاری از آنها با وجود ترجمه‏ های دیگری از رباعیات توسط محققان‏ دیگر، چاپ‏های بعدی اشعار خود فیتز جرالد بودند. نسخه‏ های دیگر به‏ زبان‏هایی غیر از ترجمه انگلیسی فیتز جرالد بوده ‏اند. شایان ذکر است‏ از سال 1859 رباعیات به بیش از هفتاد زبان مختلف ترجمه شده و توسط حداقل هشتصد ناشر مختلف به چاپ رسیده است. این اتفاق‏ در چاپ یک اثر شاید بعد از نسخه‏ ها و ترجمه‏ های مختلف انجیل و آثار شکسپیر بی‏ نظیر باشد.

امروزه رباعیات فیتز جرالد یکی از شناخته شده ‏ترین مجموعه‏ اشعار در دنیا است. علاوه بر آن احتمالا تنها اثر ادبی است که‏ تا این حد به تصویر در آمده است. نخستین نسخه مصور آن در آمریکا به سال 1884 توسط شرکت Houghton Miffilin بستون با تصاویری از Elihu Vedder منتشر شد. از آن زمان، حدود سیصد نسخه مصور مختلف (به غیر از تجدید چاپ‏ها) توسط بیش از یکصد و سی تصویرگر مشهور تولید شده است. تا آنجا که‏ می‏دانیم هیچ اثر ادبی دیگری، از این تعداد تفسیر و تعبیر هنری از متن خود برخوردار نبوده است.

اشعار مورد بحث، ترجمه ادوارد فیتز جرالد از رباعیات خیام‏ ، ریاضیدان، منجم و فیلسوف قرن یازدهم ایران است. ادواردفیتز جرالد نخستین بار در سال 1856 به رباعیات خیام به زبان اصلی‏ فارسی آشنا گردید. از 1859 صدها نسخه چاپی جداگانه و تجدید چاپ شده رباعیات وجود داشته است، از جمله ترجمه‏ های دیگری از فیتز جرالد به زبان‏های دیگر.

ویلیام اچ.مارتین و ساندرا میسون، را می‏توان عاشق « رباعیات‏ خیام » دانست. آنها سال‏های زیادی را به تحقیق نسخه‏ های چاپی و خطی رباعیات خیام گذرانده‏ اند و ضمن بررسی نسخه‏ های چاپ شده‏ از رباعیات به موضوعی خاص برای پژوهش خود دست یافته‏ اند: بررسی هنر تصویرگری رباعیات. ایشان در مقدّمه کتاب می‏نویسد:

« این کتاب نه تنها کاری از روی عشق و علاقه، بلکه سفری‏ اکتشافی بود. این سفر از برخوردی تصادفی با رباعیات فیتز جرالد در جوانی ما سرچشمه گرفته، برای سال‏های زیادی ادامه یافته‏ و ما را به کتابفروشی‏ ها و کتابخانه‏ های داخلی و خارجی کشانده‏ است. چاپ‏های مصور رباعیات باعث جلب ما به این اثر شد و این چاپ‏ها نقطه تمرکزی برای تحقیق بیشتر شدند. به تدریج ما متوجه گونه‏ گونی،کیفیت و پابرجایی خارق العاده‏ "اثر عمر خیام‏" گردیدیم.

شیفتگی خود ما به این موضوع تبدیل به علاقهء ما برای‏ سهیم کردن دوستان و خانواده، و سایر علاقه‏ مندان به خیام و فیتز جرالد گردید. این مشارکت،ایده نوشتن یک کتاب را به وجود آورد تا بتوانیم آنچه کشف کرده بودیم در اختیار دیگر علاقه‏ مندان‏ بگذاریم.» و سپس در ادامه به انگیزه و روش کار خود اشاره می‏کنند و می‏ نویسند: «در این کتاب ما سعی کرده‏ایم کشفیات خود را در سه‏ سطح مختلف عرضه کنیم. اول، نحوه برخورد محقق تاریخی است‏ که هنرمند و تاریخچه نشر رباعیات فیتز جرالد را از اولین لحظه تولد آن در سال 1859 در نظر می‏گیرد.

در بخش اول کتاب، ما داستان‏ چاپ‏ها، بنگاه‏های انتشاراتی و تصویرگران متعددی را که در یک‏ قرن و نیم گذشته با اثر هنری رباعیات رابطه داشتند، دنبال می‏کنیم. برخورد نوع دوم که در بخش 2 دنبال شده برخورد
تصویرگر است‏ که به بررسی هر رباعی پرداخته و سعی در کشف آنچه در آن موجب‏ الهام هنرمند می‏گردد، می‏کند. در اینجا ما دامنه وسیع تعبیر و تفسیر هنرمندان و روش و محتوی موجود برای یک رباعی به خصوص را مورد تأکید قرار می‏دهیم. بالاخره در ضمائم، نحوه برخورد محقق‏ و مفسر ارائه می‏شود با اطلاعات مشروح در مورد فهرست مراجع، تصویرگران، ناشرین و آثار آنان.»

البته نویسندگان کتاب تنها به بررسی وضعیت نقاشی‏های‏ رباعیات نمی ‏پردازند بلکه علاوه بر آن به شخصیت خیام و فیتز جرالد و دوستانی که او را در این کار کمک کرده‏ اند نیز توجه دارند: «داستان ما از رباعیات فیتز جرالد، تنها در مورد کتاب‏ها و تصاویر نیست، بلکه مربوط به افراد هم می‏شود.

دو بازیگر اصلی، یعنی‏ عمر خیام و ادوارد فیتز جرالد وجود دارند، و هنرپیشگان دیگر شامل‏ دوستان فیتز جرالد،
به خصوص ادوارد کاول،که نقش بسیار مهمی‏ در خلق رباعیات داشت. علاوه بر آن از سال 1859 بازیگران بسیار دیگری نیز وجود داشته‏ اند.

این افراد شامل محققان و مترجمان‏ برجسته ادبیات فارسی، مانند هرون-آلن،
بستن،آربری، اوری، هدایت، فروغی و دشتی بودند و فهرست‏ کنندگان رباعیات مانند پاتر، به اضافه شخصیت‏های مهم در بنگاه‏های کوچک و بزرگ‏ انتشاراتی، و تصویرگرانی که آنان به کار گرفتند.همگی این افراد به‏ صورت‏های مختلف در پدیده خارق العاده رباعیات فیتز جرالد دخالت‏ داشتند. همچنان‏که مسیر این رویداد را دنبال کرده‏ ایم، موفق به‏ آشنایی با این اشخاص از طریق آثارشان گردیدیم. علاقه مشترک ما موجب شده که همگی آنان مانند دوستانمان به نظر آیند و امیدواریم‏ که دیگران نیز از آشنایی با آنان لذت ببرند.

برای دریافت مقاله اینجا را کلیک نمایید.
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد