English
نما آهنگ ها
رباعیات خیام
اكنون كه ز خوشدلي بجز نام نماند
يك همدم پخته جز مي خام نماند
دست طرب از ساغر مي باز مگير
امروز كه در دست بجز جام نماند!

ايكاش كه جاي آرميدن بودي
يا اين ره دور را رسيدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
چون سبزه اميد بردميدن بودي!
تک آهنگ ها

نگاهی ديگر به شاعر عشق و شادی

نویسنده: محمود كوير

خيام شاعر شور و سور و زندگی‌ است.


بياييم تا نگاهی ديگر بيندازيم به  ترانه‌های لب‌ريز از شور و زندگی خيام. من امروز خيام را از دریچه ای ديگر می‌خوانم و می‌خواهم شما را به اين مهتابی بخوانم تا از آن به ترانه‌های بلورين و مرواريدهای غلتان خيام که چکيده‌های رخشان جان شاعرند، بنگريم.

خيام‌ از آن گروه از شاعران‌ ايرانی‌ست‌ كه‌ شيفته و شيدای زندگی‌ست‌. خيام‌ به‌ مرگ‌ می‌انديشد، اما ستايش‌گر فرهنگ مرگ و مويه نيست‌. در شعر خيام‌ با اندوه او از مرگ‌ و اين كه‌ چرا جهان‌ فناپذير است‌، روبه‌روييم‌ و اين‌ اندوه از مرگ‌ و نيستی در همه‌ی ترانه‌های او به‌ چشم‌ می‌خورد. خيام‌ باور ندارد که زندگی‌، شادی، عشق پوچ‌ است‌، بلكه‌ بر اين باور است‌ اگر زندگی تلخ‌ است‌، به خاطر كوتاه‌ بودن‌ آن‌ و پايانی‌ست‌ كه‌ به‌ مرگ‌ می‌انجامد، يعنی جدايی و رنجی كه‌ انسان‌ می‌برد، او را اندوه‌ناک می‌سازد، وگرنه‌ در تمامی رباعيات‌ او به روشنی و آشکارا بيان می‌شود که چون‌ دنيا فناپذير است‌ و مرگ‌ در انتظار ماست‌، بايد لذت‌ ببريم‌ و خوش‌ باشيم‌. شادی و شادمانی، روح و جان ترانه‌های خيام و گوهر تابناک آن است.

شادی به آن معنا که با خرد و مهر و مدارا، زندگی و انسان و طبيعت را دوست بداريم و به آن عشق بورزيم. گوشه‌نشينی و مويه را کنار بگذاريم و با دليری و سرفرازی، با خنده و خرد به سوی نور و روشنی گام برداريم. توجه‌ خيام‌ به‌ مرگ‌ و مرگ‌انديشی‌، با شوق‌ و شور زندگی هم‌راه‌ است‌. البته‌ اين‌ شور و شوقی كه‌ او دارد، هم‌راه‌ با خشمی طنزآميز‌ است‌ و اين‌ آن‌ چيزی‌ست‌ كه‌ هدايت‌ در نگاه‌ خيام‌ و عيش‌ خيام‌ ديده‌ است‌.

هدايت‌ در درآمدی بر ترانه‌های خيام‌ می‌نويسد: "او به‌ گونه‌يی عيش‌ می‌كند كه‌ انگار دندان‌هايش‌ را به‌ هم‌ فشرده‌ و با غيظ‌ می‌گويد خوش‌ باشيم."

اما من بر اين باورم که اين خشم و طنزی که در اين ترانه‌هاست، اندکی نيز از شادی و سرور خيام نمی‌کاهد. او چراغ زندگی و شادی را برافروخته است. خيام شيفته و شوريده‌ی سبزه و گل، آب و سنگ، نور و شور و سور و زندگی‌ست.

شايد به اين سبب مردمان غرب او را بسيار دوست دارند که كه‌ نوعی هم‌آهنگی بين‌ تفكر او و تفكر مدرنيته  در رابطه‌ با خواست‌ زندگی وجود دارد. خيام خرد را پاس می‌دارد و با هيچ گونه‌ تحجر و تعصب و جهل و تقليد سازگاری ندارد و با هر چه‌ كه‌ بخواهد زندگی را از پويايی و دليری باز دارد و ايستا كند، می‌ستيزد. او شاعر، دانش‌مند و رياضی‌دان‌ بود و هيچ گاه نمی‌توانست‌ خود را با ايستايی و نادانی سازگار كند.

خيام‌ از پرچم‌داران‌ مبارزه‌ با زاهدان ريايی و خشكی‌های زاهدانه‌ است‌. به همين سبب نيز حضرت حافظ هم بسيار تحت‌ تأثير خيام‌ است‌ و بسياری از شعرهای حافظ‌، به خصوص‌ در اين‌ زمينه‌، رنگ و مايه‌های شعر خيام‌ را به‌ خود گرفته است‌. خيام‌ به‌ دليل‌ دانش‌مند بودن‌، بسيار مورد اتهام‌ قشری‌گرايانی مثل‌ امام‌ محمد غزالی واقع‌ شد و از سوی ‌او مورد اتهام‌ و تكفير قرار گرفت‌. بنگريم که چه‌گونه قدرت‌مداران رياکار را به باد انتقاد می‌گيرد:


هر يک چندی يکی برآيد که من‌ام!
با نعمت و با سيم و زر آيد که من‌ام!

چون کارک او نظام گيرد چندی
ناگه اجل از کمين درآيد که من‌ام!


و از سوی ديگر روی‌کردی چنين طنزگونه به زندگی دارد:

گويند که فردوس برين خواهد بود
آن‌جا می ناب و انگبين خواهد بود

گر ما می و معشوق گزيديم چه باک!
چون عاقبت کار چنين خواهد بود


شادی و زندگی در شعرش‌ موج‌ می‌زند. مرگ و مويه و گوشه‌نشينی را نمی‌پذيرد. او بر دليری و خرد و خودشناسی آفرين می‌گويد.

خيام‌ اگر هم‌ مرگ‌ را مطرح‌ می‌كند، به خاطر توجه‌ به‌ زندگی‌ست‌، نه‌ مرگ‌ و زندگی پس‌ از آن‌. همان‌طور كه‌ هر چيزی با ضد خودش‌ شناخته‌ می‌شود، نگاه‌ خيام‌ به‌ مرگ‌ هم‌ به‌ دليل‌ توجه‌ او به‌ زندگی‌ست‌. خيام‌ از مرگ‌ اندوه‌گين است‌ به خاطر اين كه‌ به‌ زندگی می‌انديشد، او چو ن زندگی را اصل‌ می‌داند، می‌خواهد مرگ‌ را نفی كند، اما می‌بيند مرگ را چاره‌ای نيست و از اين‌ ناراحت‌ می‌شود كه‌ چرا زندگی كه‌ اين چنين زيباست‌، بايد از بين‌ برود. او با ابوالعلاء معری نيز، كه‌ او را در ميان‌ شاعران‌ عرب‌ به‌ خيام‌ نزديك‌تر می‌دانند، متفاوت‌ است‌، چراكه‌ در شعر ابوالعلاء معری يأس‌ حاكم‌ است‌. بدبينى ميان حكماى ايرانی نيز رواج داشته است. محمد زكرياى رازى هم پيش از خيام نگران شقاوت و بدبختى انسان بوده است.

ساليان بسياری‌ست که چهره‌ی ديگری از بزرگان انديشه و هنر ايران را به ما نشان داده‌اند. بر ماست که برخيزيم و غبار از چهره‌ی اين نازنينان برگيريم و از انديشه و هنر آنان در راه رستاخيز فرهنگی و اجتماعی خويش بهره بگيريم. انسان در آستانه‌ی يک رستاخيز اجتماعی و فرهنگی ايستاده است. بايد جست‌وجو کنيم، کشف کنيم، در يابيم و بيافرينيم. راه انسان آينده از گذرگاه خرد و مهر می‌گذرد. خورشيد فردا بر بام خرد و مهر می‌تابد.

چند ترانه از عمر خيام بخوانيم و به دريای خوش‌رنگ و آرام انديشه‌هایش دل بسپاريم. ترانه‌هايی در ستايش زندگی و شادی و خرد:


روزی که گذشت هيچ از او ياد مکن
فردا که نيامده است فرياد مکن
بر نامده و گذشته بنياد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن

آمد سحری ندا ز می‌خانه‌ی ما
كای رند خراباتی ديوانه‌ی ما
برخيز كه پر كنيم پيمانه ز می
زان پيش كه پر كنند پيمانه‌ی ما
 
امروز تو را دسترس فردا نيست
و انديشه‌ی فردات به‌جز سودا نيست
ضايع مكن اين دم ار دلت شيدا نيست
كاين باقی عمر را بقا پيدا نيست

برخيز بتا بيا ز بهر دل ما
حل كن به جمال خويشتن مشكل ما
يك كوزه شراب تا به هم نوش كنيم
زان پيش كه كوزه‌ها كنند از گل ما

ای آمده از عالم روحانی تفت
حيران شده در پنج و چهار و شش و هفت
می خور چو ندانی از كجا آمده‌ای
خوش باش ندانی به كجا خواهی رفت

ای دل چو زمانه می‌كند غم‌ناك‌ات
ناگه برود ز تن روان پاك‌ات
بر سبزه نشين و خوش بزی روزی چند
زان پيش كه سبزه بر دمد از خاك‌ات

چون عهده نمی‌شود كسی فردا را
حالی خوش دار اين دل پر سودا را
می نوش به ماه تاب ای ماه كه ماه
بسيار بتابد و نيابد ما را

چون در گذرم به باده شوييد مرا
تلقين ز شراب ناب گوييد مرا
خواهيد به روز حشر يابيد مرا
از خاك در می‌كده جوييد مرا
خبرنامه
كتاب شناسي



تحلیل شخصیت خیام
پدیدآورنده: محمد تقی جعفری تبریزی
ناشر: تهران، کیهان - 1364
تعداد صفحه: 365
ادامه
خیام پژوهان

ادوارد فیتزجرالد